پژوهنده )مجله پژوهشي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي(
تاریخ دریافت مقاله: 62/11/1196 سال نوزدهم، شماره مرداد 3و ، پي در شهریور پي3 73999، صفحات 731 تا 747 تاریخ پذیرش مقاله: 16/2/1191
بررسي تأثير آموزش جامع بهداشت به مادران در پيشگيری از بروز اسهال در کودکان
دکتر علي رمضانخاني7، دکتر ناهيد ارجمند کرماني*2، دکتر حسين حاتمي3، نيلوفر باقری4

1. دکتری آموزش بهداشت، دانشكده بهداشت، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، تهران
6. پزشک عمومي، معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، تهران
1. متخصص بيماریهای عفوني، دانشكده بهداشت، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، تهران
-10921207611

4. کارشناس مامایي، مرکز بهداشت شميرانات، معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، تهران چکيده
سابقه و هدف: با توجه به شایع بودن اسهال در کودکان آسيبپذیر زیر 6 سال و عوارض شنناتته شندهی آن و کاسنت يهنا یي کنه درمورد آموزش به مادران این کودکان وجود داشت و به منظور بررسي تأثير آموزش جامع در پيشگيری از اسنهال ، این ن مطالعنه در سنال1111 انجام پذیرفت.
مواد و روشها: این مطالعه به روش کارآزمایي باليني انجام شد. تعداد 101 نفر مادر که جهت مراقبنت هنا ی معمنول و واکسيناسن يون کودکشان به مرکز بهداشتي درماني مراجعه کرده بودند و تمایل به همكاری در طرح داشتند، مورد مطالعه قرار گرفتند. سابقهی اسنهالو علایم همراه آن در کودکان ثبت شده و به صورت تصادفي به دو گروه مداتله )آموزش( و کنترل )بدون آموزش( تقسيم شدند .تمامي مادران و کودکان، 6 ماه تحت پيگيری قرار گرفته و بروز اسهال در دو گروه با آزمون “کای دو”، مورد قضاوت قرار گرفت و تطر نسنبي و تطر قابل انتساب به عدم آموزش، محاسبه شد.
یافتهها: از بين 101 نفر نمونهی مورد بررسي ،11 نفر در گروه کنترل و 16 نفر در گروه مداتلنه قنرار گرفتنند. این ن دو گنروه از نظنرسابقهی اسهال و علایم همراه و نيز وضعيت اجتماعي- اقتصادی، مشابه بودند. بروز اسهال پس از آموزش در گنروه کنتنرل، 1/61 و در گروه مداتله، 7/7 درصد بود )01/0P<(. تطر نسبي برای عدم آموزش 1/1 برابر و تطر منتسب به آموزش برای پي شنگيری از اسنهال ، 1/11 درصد محاسبه گردید.
1268731734566

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

نتيجهگيری: به نظر ميرسد آموزش جامع بهداشت به مادران ميتواند موجب پي شنگيری از اسنهال شنده و اسنتفاده از آن بنرای اینن منظور، توصيه ميگردد.

-18287236300

واژگان کليدی: آموزش جامع بهداشت، اسهال، تب، كودك لطفاً به این مقاله به صورت زیر استناد نمایيد:
Ramezankhani A, Arjmand Kermani N, Hatami H, Bagheri N. The effect of mothers’ comprehensive health education program on the prevention of diarrhea in children. Pejouhandeh (91;41023):137‒141.
5084480

مقدمه7
اسهال ،یكي از مهمتنرین نگرانن يهنا ی حنوزه ی بهداشنت وسلامت ،در همه گروههای سني به ویژه در کودکان آسيبپذیر زیننر 6 سننال اسننت . ایننن مشننكل شننایع ، مننيتواننند باعنن دهيدراتاسيون یا کم آبي در بدن شود که در صورت پيشنرفت ،

*نویسنده مسؤول مکاتبات: دکتر ناهيد ارجمندد کرمداني؛ تهنران، ت يابنان جمهوری، تقاطع تيابان حافظ، معاوننت بهداشنت دانشنگاه علنوم پزشنكي شنه يد بهشتي، طبقه پنجم، تلفن: 22764421 )061(، همنراه: 09166006424؛ پسدتالکترونيك: [email protected]
کشننده منيباش د. دقيقناً مشنخص نيس ت کنه اسنهال ب راینخستين بار توسط چه کسي توصيف شده، ولي در تمام طنولتاریخ، با کودکان همراه بوده و به عننوان یكن ي از اصنل يتنر ین عوامل مرگ و مير در آنها، به شمار ميرفته است )1(.
بيماریهای اسهالي، سناننه باعن حندود 720 هنزار منوردمرگ در کودکان زیر 1 سنال منيشنود )6( و مين زان بنروز آنحدود 6/1 اپيزود برای هر کودک در سال ميباشد )1(.
1268731734566Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

به نظر من يرسند آمنوزشهنا یي کنه در حنال حاضنر جهنتپيشگيری از اسهال در سطح جوامع ارایه ميگردد، جامع نبوده و هم هی اطلاع ات نزم جه ت پيش گيری از ای ن بيم اری را پوش ن نم يدهن د. ب ه عن وان م ال، در مطالع اتي ک ه در بنگلادش، هند، پاکسنتان و زيينر انجنام شنده، تنهنا بعضني از جنبههای آموزش بهداشت پيشنگ يری از اسنهال ، منورد توجنهقرار گرفته بود )9-4(. همچنين، در مطالعهی دکتر فروزانن ي و همكاران که در ایران انجام گردید، تنها بنر آمنوزش ت ذین ه بناشير مادر تأکيد شده بود )10(.
با توجه به لزوم بررسي ميزان تأثير آموزش جامع بهداشت بر پيشگيری از اسهال و عدم وجود اطلاعات کافي در این زميننه ، مطالعهی حاضر با هند تعينين تنأثير آمنوزش بهداشنت بنهمادران بر ميزان اسهال در کودکان زیر 6 سال مراجعنه کننندهبه مرکز بهداشتي- درماني پردیس، در سال 11 انجام شد.

مواد و روشها
این مطالعه به روش کارآزمایي بنال يني انجنام گرفنت. تعنداد
101 نفر از مادراني که دارای کودک زیر 6 سال بوده و جهنتواکسيناسيون، پاین رشد و یا سایر دنیل، به واحند بهداشنتتانواده مراجعه کرده بودنند و رضنایت بنه همكناری در طنرحداشتند، وارد مطالعه شدند. معيارهای ورود بنه مطالعنه شناملداشتن سن زیر 6 سال برای کودک و سكونت در شهر پردیس بود .معيارهای تروج از مطالعه نيز شامل عدم رضایت والند ین جهت شرکت در مطالعه یا ابتلای کودک به بيمناری زميننهای که ميزان ابتلا به اسهال را تحت تأثير قنرار مني دهنن د )نظينرنقص و یا پنایين بنودن سنطح ایمنني، بيمناریهنای دسنتگاه گوارشي و عفونتهای ادراری(، در زمان انجام تحقيق بود.
پس از اتذ رضایت شفاهي، مصاحبه بنا منادر انجنام گرفنت.سننابقهی اسننهال و تصوصنن يات همننراه آن از جملننه تننب،بياشتهایي و اقندامات درمناني، بررسن ي و ثبنت شند. تعرین ف عملياتي اسهال در این تحقيق عبارت بود از افزاین قابل توجه تعداد دفعات یا کاهن قوام مدفوع نسبت به اجابت مزاج قبلن ي کودک که توسط مادر منورد توجنه قنرار گين رد و حنداقل 64 ساعت طول بكشد. چون بيشتر کودکنان از شن ير منادر ت ذینهميکردند، از این تعریف به جای تعریف کلاسيک دفع بيشتر از
1 بار مدفوع شل در روز استفاده گردید.
مراجعين به صورت تصنادفي در دو گنروه مداتلنه و کنتنرلقرار گرفتنند. دو گنروه از نظنر وضنعيت اجتمناع ي- اقتصناد ی مشابه بودند )مراجعين به ین ک مرکنز(. گنروه مداتلنه، تحنتآموزش بهداشت در زمينهی پيشگيری از اسنهال بنه مندت 1 دقيقه و به صورت چهره به چهره قرار گرفت. بستهی آموزشي، یک بستهی استاندارد و طراحي شده توسنط سنازمان جهنانيبهداشت و در مورد کليهی مادران گنروه مداتله، کاملاً یكسان
111/ دوماهنامه پژوهنده بررسي تأثير آموزش جامع بهداشت به مادران …
بود. توصيههای بهداشتي به مادران به شرح زیر بود:
1. شستشوی دستها با آب و صابون بعد از دستشنو یي رفنتن،بعد از تعویض پوشک شيرتواران و نوزادان، قبل از تهيهی غذا ،قب ل از غ ذا ت وردن و قب ل از ش ير ده ي ی ا غ ذا دادن ب ه شيرتواران و کودکان.
6. دفع بهداشتي پوشک نوزادان و شيرتواران و عدم قرار دادن در سطل زبالهی آشپزتانه.
1. جلوگيری از هرگونه تماس با مدفوع حيوانات در محل تانه یا فضاهای باز.
4. ت ذیهی انحصاری با شير مادر تا پایان 2 مناهگ ي و ادامنه ی آن تا پایان 6 سالگي.
استفاده از آب لولهکشي بهداشتي یا بستهبنند ی شنده و درصورت عدم وجود، جوشاندن آب مصرفي.
در صورت مبتلا شدن هر یک از اعضای تانواده بنه اسنهال،رعای ت بهداشننت و شستش وی مرت ب دسننته ا و اس تفاده بهداشتي از توالت.
7. شستشو و ضندعفون ي کنردن م ين وههنا و سنبز یهنا قبنل ازمصر .
محتوای آموزشي به صورت مكتوب به منادران تحوینل دادهنميشد. تمامي آموزشها توسنط ین ک فنرد از کارکننان واحندبهداشت تانواده که قبلاقبلاً آموزش کافي در این مورد دیده بنود،انجام گرفت. در پایان آمنوزش ین ک تنا دو دقيقنه بنه سنؤانت مادران در این زمينه و هنر گوننه ابهنامي در منورد روشهنا ی پيشگيری از اسهال پاسخ داده شد. گروه کنترل، آمنوزش هنا ی متعار را دریافت داشتند.
کودکان 1 ماه پيگيری شندند و بعند از 6 مناه مجنددامجندداً بنروزاسهال و علایم همراه و اقدامات درماني در مورد آنها بررسن ي و در فرم اطلاعاتي ثبت شد.
اطلاعات توسط نرم افزار SPSS نسخهی 1/11مورد تجزیه و تحليل قرار گرفت. از آزمون t-test بنرا ی مقایسنه ی مين انگين سني و تحصيلات والدین و وزن موقع تولد استفاده شد. ميزان بروز اسهال در دو گروه نيز با آزمون “کنا ی دو” منورد قضناوتقنرار گرفنت و تطنر نسنبي )Relative Risk( و تطنر قابنلانتساب )Attributable Risk( عدم آموزش برای بروز اسهال، محاسبه گردید.

یافتهها
این مطالعه روی 101 مادر واجد شرایط انجنام گرفنت کنه
11 نفنر در گنروه کنتنرل و 16 نفنر در گنروه مداتلنه بودنند.
تصوصيات والدین بر حسب گروههای مورد مطالعه، در جدول

جدول 7. توزیع مادران مورد بررسي بر حسب خصوصيات و به تفکيك گروههای آموزشي.

P value استاندارد( ميانگين در گروه کنترل )انحرا
N=11 استاندارد( ميانگين در گروه مداتله )انحرا
N=16 تصوصيت
0/141 )1/1( 67/17 )4/1( 61/11 سن مادر )سال(
0/191 )1/2( 16/16 )4/1( 16/67 سن پدر )سال(
0/711 )1/6( 10/9 )1/1( 11/1 سالهای تحصيل مادر
0/164 )6/9( 10/4 )1/1( 11/4 سالهای تحصيل پدر

جدول 2. توزیع کودکان مورد بررسي بر حسب بروز اسهال بعد از آموزش به تفکيك گروههای آموزشي.
جمع دارای سابقهی اسهال )درصد( بدون سابقهی اسهال )درصد( گروههای آموزشي
)100( 11 )61/1( 16 )72/1( 19 آموزش ندیده
)100( 16 )7/7( 4 )96/1( 41 آموزش دیده
شماره یک، ارایه شده است. در گنروه کنتنرل، 11 نفنر )2/61 درصد( و در گروه مداتله، 1 نفر )4/11 درصد( سابقهی اسهال داشتند. در این بيماران به ترتين ب در گنروه کنتنرل و شناهد،تعداد دفعات اسنهال بيشن تر از 2 بنار در 64 سناعت ، 1 )7/11 درصد( و 4 مورد) 1/7 درصد(، بنروز تنب 4 )1/7 درصند( و 1 مورد) 7/1 درصند(، اسنتفرا 1 )1/9 درصند( و 1 منورد ) 4/9 درصد( و بياشتهایي 1 )1/9 درصند( و 1 منورد ) 7/1 درصند(بود. به این ترتيب مادران دو گروه، علاوه بر وضعيت اجتماعي-اقتصادی، به لحاظ دفعات اسنهال فرزندانشنان، سنابقهی تنب،استفرا و بياشتهایي در دو گنروه، مشابه بنوده و اتتلا آنها
شماره 1، پيدرپي 99، مرداد و شهریور 1191 دکتر علي رمضانخاني و همكاران / 119
از نظر آماری معنيدار نبود.
در جدول 6، توزیع کودکنان بنر حسنب بنروز اسنهال و بنهتفكيک گروههای آموزشي، ارایه شنده اسنت. آزمنون کنای دو نش ان داد ک ه ای ن ات تلا از نظ ر آم اری معن يدار ب وده )01/0P<( و ميزان تطر نسبي عدم آموزش برای پيشگيری از بروز اسهال 1/1 برابر و تطر منتسنب بنه عندم آمنوزش بنرای پيشگيری از اسهال، 1/11 درصد ميباشد.
در نمودار یک، تصوصيات بيماری، علایم همراه و همچنين ميزان نياز و اقدامات درماني انجام شنده، در منوارد اسنهال دوگروه بعد از مداتله، مقایسه شده است.

بحث
این مطالعه نشان داد که ارايهی آموزش جامع بهداشنت بنهمادران، باع کاهن اسهال در کودکانشان ميگردد.
همانگونه که در قسمت نتایج ذکر شد، تجزیه و تحليلهای آماری نشان داد که دو گروه مداتله و کنترل، از نظنر کل ين هی تصوصيات، شامل تصوصيات فردی کودک، سن و تحصنيلاتوالدین، با یكدیگر یكسان بودند. همچنين، بررسي تعداد منوارداسهال در کودکان قبل از انجام مداتله، تصوصن يات بيمنار ی، علایم همراه، نياز به هرگونه اقدام درماني، مراجعه به پزشنک ودرمانهای مختلف در دو گنروه منورد مطالعنه از نظنر آمناری، تفاوت معنيداری با یكدیگر نداشتند. بنابراین ميتنوان نتيجنهگرفت که اطلاعات دو گروه مداتله و کنترل بنا یكندیگر قابنلمقایسه ميباشند. پس از انجام مداتله، ميزان بنروز اسنهال درکودکان به ميزان معنيداری در گروه مداتله کمتر شنده بنود)10% کاهن در ميزان موارد اسهال( .آنناليز آمنار ی نشنان دادکه این مداتله، تأثير معنيداری بر کاهن ميزان موارد اسنهالدر کودکان داشته است.

1268731734566Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

در حال حاضنر، در سيسنتم مراقبنت هنا ی بهداشنت ي اولين ه )Primary Health Care( در کشور، آموزش بهداشنت ، ین ک رکن اساسن ي بنوده و بسنياری از پين امهنا در حن ين اراین ه این ن تدمات اوليه به مراجعين، منتقل ميگردد. تعدادی از پيامهای انتقال یافته در مداتلهی ما از قبيل اهميت ت ذیهی انحصاری با شير مادر، نوع ت ذیهی کودک و چگونگي تهين هی بهداشنت ي آن، از قبل نيز توسط مراقبين سيسنتم بهداشنت ي بن ه منادرانبيان ميگردید. ولي به نظر ميرسد تأکيد دوباره بر بسن ياری از این پيامها و بيان آنها در قالبي جداگاننه و منسنجم و بنا ین ک هد واحد و مشخص، زمان دادن به منادران بنرای پرسنن و تصحيح اشتباهات آنها در حين پاسخ به پرسنها، تن أثير این ن پيامها را افزاین ميدهد. شایان ذکنر اسنت کنه هنر دو گنروهمادران از تدمات مراقبتي اوليه و آموزشهای یكسان مد نظنردر برنامههای مراقبتهای بهداشتي اوليه برتوردار بودند.
یكي از نكنات قنوت این ن مطالعنه ، جنامع بنودن پين امهنا ی آموزشي ميباشد. در بيشنتر مطالعنات مشنابه انجنام شنده درجهان، تنها یک پيام بهداشتي )از جمله ت ذیه انحصاری با شير
1268731734566Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:07 +0330 on Wednesday January 10th 2018

مادر تا 2 ماهگي یا شستشوی دستها با آب و صنابون( جهنتت أثير بيش تر، ارای ه م يگردی د )11-11(. در ص ورتيک ه در مطالعهی حاضر ،چندین پيام که البته هد همگن ي مشنترک)پيشگيری از بيماریهای اسهالي( بود، به طور همزمان انتقنالميیافت. به نظر ميرسد یكي از دنیلي که باع عندم کناهنتأثير انتقال همزمان چند پيام شنده اسنت، بنان بنودن نسنبي سطح سواد مادران ميباشد که این موضنوع آمنادگي ذهنن ي و قدرت درک آنها را بيشتر نموده و دریافت همزمان چنند پين ام آموزشي که جنبههای مختلف یک هد را پوشن من يدهنند،تسهيل ميکند.

نتيجهگيری
بنه نظنر ميرسد ارايهی برننامههنای آمنوزشي جامع شامل

140/ دوماهنامه پژوهنده بررسي تأثير آموزش جامع بهداشت به مادران …

24 ساعتدفعات

اسهال
بيش
از

6

در
بار
تب
استفراغ
بي

اشتهای
ي

به

نياز
درمان
درمان
با

ORS

درصد
گروه

کنترل
مداخله

گروه
76

74

72

71

8

6

4

2

1

8
/
77

8
/
3

9
/
7

8
/
3

8
/
3

8
/
3

8
/
3

8
/
1

9
/
3

8
/
9

1
/
71

9
/
1

دفعات



قیمت: تومان

دسته بندی : پزشکی

دیدگاهتان را بنویسید