پژوهنده )مجله پژوهشي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي(
تاريخ دريافت مقاله: 62/2/3196
سال هجدهم، شماره مهر4 ، و پي آبان در 99پي 9491 ، صفحات 959 تا 911 تاريخ پذيرش مقاله: 31/8/3196
بررسي تأثير آموزش بر اساس الگوی اعتقاد بهداشتي بر رفتارهای محافظتکننده از ذرات گرد و غبار در آموزگاران شهر اهواز
کبری دوستيفر9، دکتر علي رمضانخاني*9، دکتر سعيد متصدی زرندی1، دکتر طيبه مرعشي4، دکتر نزهت شاکری5

3. کارشناس ارشد آموزش بهداشت، دانشکده بهداشت ،دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
6. استاد، گروه بهداشت عمومی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
1. دانشیار، گروه بهداشت محیط، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
1. استادیار، گروه بهداشت عمومی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
-10903208500

5. استادیار، گروه آمار زیستی، دانشکده پیراپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی چکيده
سابقه و هدف: پدیدهی گرد و غبار به دلیل ایجاد آثار نامطلوب بر سلامت، یکی از مهمترین نگرانیهای بهداشتی است. از آنجایی که تغییر رفتار، پایه و اساس پیشگیری از مخاطرات مرتبط با سلامتی است ،یکی از الگوهای قابل استفاده در سطح فردی برای تغییر رفتار محافظت کننده، الگوی اعتقاد بهداشتی است. با توجه به نقش تأثیرگذار الگوی اعتقاد بهداشتی در تغییر رفتار، مطالعهی حاضر با هدف تعیین تأثیر آموزش بر اساس الگوی اعتقاد بهداشتی بر رفتارهای محافظت کننده از ذرات گرد و غبار در آموزگاران مدارس ابتدایی دخترانهی شهر اهواز در سال 3196 انجام گرفت.
مواد و روشها: در این مطالعهی تجربی، تعداد 622 آموزگار پس از انجام پیشآزمون، به طور تصادفی به دو گروه آزمون) 322 نفر( و کنترل )322 نفر( تقسیم شدند. پرسشنامه مطابق با سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، طراحی و پس از تأیید روایی و پایایی، طی دو مرحله )قبل و بعد از مداخله( در دو گروه تکمیل گردید. بر اساس نتایج پیشآزمون، برنامهی آموزشی طراحی گردید. گروه آزمون، مداخلهی مورد نظر را طی 1 جلسهی 92 دقیقهای به صورت سخنرانی و پرسش و پاسخ دریافت نموده و در نهایت دادههای جمع آوری شده با استفاده از آزمونهای Mann-u-whitney و ویلکاکسون، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.
1268731734566Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:08 +0330 on Wednesday January 10th 2018

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:08 +0330 on Wednesday January 10th 2018

يافتهها: یافتهها نشان داد که پس از انجام مداخله در گروه آزمون ،رتبهی نمرهی آگاهی 11/3p<2/223( 58/8(، نمرهی حساسیت درک شده 1/6p<2/223( 69/2(، نمرهی شدت درک شده 1/6p<2/223( 13/7(، نمرهی منافع درک شده 1p<2/223( 12/5(، نمرهی خودکارآمدی درک شده 6/6p<2/223( 35/6(، نمرهی رفتار 8/1p<2/223( 17/8(، نمرهی موانع درک شده 7/1p<2/233( 38/3( و نمرهی راهنما برای عمل 3/3p<2/213( 7/1( به طور معناداری افزایش یافته و بیشتر از گروه کنترل بوده است.
نتيجهگيری: به نظر میرسد که اجرای برنامهی آموزشی مبتنی بر الگوی اعتقاد بهداشتی، میتواند رفتارهای محافظتکننده از ذرات گرد و غبار را در آموزگاران ارتقا دهد.

-18269224577

واژگان کليدی: آموزش، الگوی اعتقاد بهداشتی، رفتار محافظتکننده، گرد و غبار، آموزگار لطفاً به این مقاله به صورت زیر استناد نمایید:
Doostifar K, Ramezankhani A, Motesaddi Zarandi S, Marashi T, Shaker N. An investigation on the effect of education based on health belief model on protective behaviors from dust particles in teachers in the City of Ahvaz. Pejouhandeh
2013;18(4):159-166.
5264735

مقدمه9
آلودگی هوا ،از مهمترین مشکلات زیستمحیط ی اس ت ک هامروزه بسیاری از کشورهای در حال توسعه را تهدید م یکن د )3(. آلودگی هوا به دلیل ایجاد آثار نامطلوب بر س لامت بش ر،

*نويسنده مسؤول مکاتبات: دکتر علي رمضاانخاني ؛ ته ران، بزرگ راه ش هید چمران، اوین، خیابان یمن، خیابان پروانه، دانش گاه عل وم پزش کی ش ه ید بهش ت ی، س اختمان ش ماره 6، طبق ه چه ارم ، کدپس تی: 3985737111، تلف ن: 13-66119812؛ پست الکترونيك: [email protected]
یکی از مهمترین نگرانیهای بهداشتی است )6 و 1(. بر اس اسگزارش سازمان جهانی بهداشت، 61 درصد بار کلی بیماریه ا (overall burden of disease)، ب ه عوام ل قاب ل اص لا محیطی نسبت داده میشود که از آن جمله میتوان به آلودگی هوا اشاره کرد )1(.
تحقیقات علمی انجام گرفته طی دو دههی اخیر نش ان دادهاست که ذرات گ رد و غب ار، از آلاین ده ه ای اص لی از دی دگاه مخاطرات بهداشت عمومی و سلامتی میباشد. سازمان جه ان ی
1268731734566Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:08 +0330 on Wednesday January 10th 2018

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:08 +0330 on Wednesday January 10th 2018

322
بهداشت برآورد نموده است که سالیانه پانصد هزار نف ر ب ر اث رمواجهه با ذرات معلق هوابرد موجود در هوای آزاد، دچار مرگ زودرس میشوند )5(. نتایج تحقیقی که توسط سازمان جه ان ی بهداشت در برلین، کپنهاک و رم صورت گرفته نشان م یده دکه ذرات کوچکتر یا مساوی 32 میکرومتر، خطر مرگ تنفس ی در کودکان زیر یک سال را افزایش داده و با تأثیر ب ر عملک ردششها، آسم را تشدید نموده و موجب بروز مش کلات تنفس ی از جمله سرفه و برونشیت در کودکان میگردد .همچنین، ثابت شده است که ذرات کوچکتر یا مساوی 5/6 میکرومتر، به ط ور جدی بر سلامتی تأثیر گذاشته و مرگ ناش ی از بیم ار یه ای تنفس ی، قلب ی- عروق ی و س رطان ری ه را اف زایش داده و در مواجهههای طولانی مدت، به ازای هر 3g/m 32 اف زایش در غلظت ذرات، مرگ و میر ب ه می زان 2%، بیم ار یه ای قلب ی- عروقی به میزان 36% و سرطان ری ه ب ه م ی زان 31% اف زا یش مییابد )2(.
گروهی از محققان با مطالعه بر دانش آموزان 852 مدرسه در امارات متحدهی عربی، شیوع آسم را 2/31% و شیوع آل ر ی را 71% گزارش کردند. این در حالی بود ک ه ب ین ش یوع آس م وآلر ی در میان دانش آموزان و قرار گرفتن آنها در معرض گ ردو غبار ،ارتباط قابل توجهی وجود داشت )7(.
کشور ایران به دلیل همجوار ب ودن ب ا بخ ش گس تردهای از پهنههای بیابانی، تحت تأثیر نامطلوب این پدیده قرار میگیرد. یکی از نواحی ایران که تح ت ت أثیر ای ن پدی ده ق رار گرفت ه، استان خوزستان در جنوب غربی ای ران اس ت. ای ن پدی ده ب هعنوان ی ک پدی دهی غی ر ب ومی، از کش ورها ی همس ایه ای ن منطقه را تحت تأثیر خود ق رار داده اس ت )8(. در زم ان ب روزپدیدهی گرد و غبار، مراجعات بیماران ریوی به مراک ز درم انی اهواز با رشد 72 درصدی روبرو بوده اس ت . در هم ین ارتب اط، میزان خسارت ناشی از ش را یط نامناس ب بهداش تی، تعطیل ی مدارس، فرودگاهها و ادارات، بیش از 1 هزار میلیارد توم ان درسال برآورد شده است )9(. تعداد روزهای وقوع گرد و غب ار درسال 3192، 55 روز و در سال 3193، 21 روز ب وده اس ت. درواقع شهر اهواز یکی از هشت کلانشهر آلودهی ایران است که میزان آلودگی هوا در ای ن ش هر ، روز ب ه روز اف زایش یافت ه و شدیدتر میشود )32(. از آنجایی که تغییر رفتار، پایه و اس اسپیشگیری از مخاطرات بوده و ارتباط تنگاتنگی با سلامتی دارد )33(، به عنوان یکی از راهکاره ای م ثثر در زم ین ه ی ک اهشمواجهه با آلودگی هوا به منظور کاهش عوارض ناشی از آن نیز توصیه شده است )31-36(.
با آنکه مطالعات فراوانی درب اره ی عوام ل ز ی انآور محیط ی انجام شده است )35(، گزارشهای موجود در زمینهی بررس ی دانش زیستمحیطی در سطح جامعه، بس یار ان دک م یباش د )32(. بر همین اس اس، انج ام مطالع اتی در زمین ه ی بررس ی دانش اثرات ذرات گرد و غبار و انجام رفتارهای محافظتکننده در مواجهه با این پدیده، ضروری است تا بتوان براس اس نت ایج این مطالعات، اقدامات لازم جهت کنت رل بیش تر ای ن معض لبهداشتی طراحی و اجرا گردد.
یکی از الگوهای قابل استفاده در س طح ف ردی ب را ی تغیی ر رفتار و در واقع یکی از پراس تفاده ت ر ین نظری هه ا و الگوه ای آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، الگوی اعتقاد بهداشتی است )37(. بر اساس این الگو، اگر افراد خود را مستعد و حساس در برابر وضعیتی ببینن د )حساس یت درک ش ده( و ب اور داش تهباشند که آن وضعیت برای آنان بالقوه خطرن اک ب وده و دارای پیامدهای منفی میباشد )شدت درک شده( و معتقد باشند که با انجام یک سری اقدامات میتوانند این مخاطرات و عوارض را کاهش دهند و انجام این اعمال و اقدامات منافعی )منافع درک شده( بیش از موانع عدم انجام آن رفتار )نظیر وقت و هزینه( را به همراه دارد )موانع درک ش ده( ، رفت ار پیش گ یری کنن ده ازخطر را انجام خواهند داد. در ای ن ب ین، وج ود مح رکه ایی میتواند به عن وان ی ک ماش ه در جه ت رفت ار عم ل ک رده وراهنما و محرک افراد برای عم ل م ورد نظ ر باش د )راهنم ای عمل( و افراد در راستای غلبه بر موانع رفتار، احساس کفایت و بسندگی کنند )خودکارآمدی( )38(.
از آنجایی ک ه در کش ور م ا درص د ب الایی از آموزگ اران ، در دورهی ابتدایی مشغول فعالیت هس تند )39(، ای ن مطالع ه ب اهدف تعیین تأثیر آموزش بر اساس الگوی اعتقاد بهداش ت ی ب ررفتارهای محافظتکنن ده از ذرات گ رد و غب ار در آموزگ ارانمدارس ابتدایی دخترانهی شهر اهواز اجرا شده است.

مواد و روشها
پژوهش حاضر یک مطالعهی تجربی است. جمعیت ه دف دراین مطالعه، آموزگاران مدارس ابتدایی دختران ه ی ش هر اه وازبودند. نمونهها شامل 622 نفر بودند ک ه ب ه ص ورت تص ادفی انتخاب شده و در دو گروه آزمون و کنترل )هر گروه 322 نفر( قرار گرفتند. نمونهگیری به صورت خوشهای انجام گرفت و ب هاین ترتیب حدود 12 خوشه به ط ور تص ادفی انتخ اب ش دند. معیارهای ورود به مطالعه عبارت بودند از: استخدام رس م ی ی ا پیمانی، حداقل سه سال سابقهی خدمت مستمر، عدم ابتلا ب هبیماریهای تنفس ی و قلب ی- عروق ی و اع لام رض ایت ب را ی شرکت در طول مدت تحقیق.
جمعآوری اطلاعات از طری ق پرسش نامه ای محق ق س اخته، صورت گرفت. ابتدا پرسشنامه بر اساس اهداف پژوهش ت دو ین و در چهار بخش تنظیم گردید. بخش اول م رتبط ب ا س نجشعوامل دموگرافیکی شامل 39 سثال بود. بخش دوم م رتبط ب اسثالات آگاهی شامل 31 سثال )16-31 دامن ه امت ی از( ب ودکه به صورت سه گزینهای طراح ی ش ده بودن د . بخ ش س وممرتبط با سثالات سنجش سازهه ای الگ و ی اعتق اد بهداش تی )11 سثال( شامل حساسیت درک ش ده، ش دت درک ش ده ومنافع درک شده هر کدام با 7 سثال) 15-7  دامن ه امت ی از(، موانع درک شده با 2 س ثال ) 12-2  دامن ه امت ی از(، راهنم ابرای عمل با 6 سثال) 32-6  دامنه امتی از( و خودکارآم د ی با 1 سثال) 62-1  دامنه امتیاز( بود .بخش چهارم نیز مرتبط با سنجش رفتارهای محافظتکننده در مقابل پدی دهی گ رد وغبار بود که به صورت مقیاس 5 گزین ه ای طراح ی ش ده ب ود.
س نجش روای ی validity)) پرسش نامه، ب ا ش یوهی روای ی محتوایی مورد سنجش قرار گرفت، بدین صورت که پرسشنامه با توجه به منابع و کتب معتبر تهیه و سپس توس ط 32 نف ر از اس اتید متبح ر و متخص در ای ن زمین ه )ش امل 5 نف ر متخص آموزش بهداشت ،6 نفر متخص بهداشت محیط، 3 نفر اپیدمیولو یست و 6 نفر متخص آم ار( بررس ی و نظ راتآنان در پرسشنامه اعمال گردید که نهایتاتاً پس از رفع برخ ی از اشکالات و ابهامات، روایی آن مورد تأیی د ق رار گرف ت. پای ایی (reliability) پرسشنامهی مذکور نیز از طری ق روش آزم ونآلف ای کرونب ار روی 62 نف ر از آموزگ اران ی ک ه از لح ا مشخصات دموگرافیک مش ابه جمع ی ت م ورد مطالع ه بودن د،سنجیده شد و مق دار ض ریب آلف ای کرونب ار در بخ ش ه ایمختلف پرسشنامه محاسبه گردید )آگاهی 72/2، حساس یت درک ش ده 71/2، ش دت درک ش ده 88/2، من افع درک شده 76/2، موانع درک ش ده  77/2، راهنم ا ب رای عم ل  73/2، خودک ار آم د ی 73/2، رفتاره ای محافظ ت کنن ده
73/2(. قبل از انجام مداخل ه ی آموزش ی، اطلاع ات در ه ر دوگروه آزمون و کنترل از طریق پرسشنامهای که روایی و پای ایی آن توسط محقق بررسی شده بود، جمعآوری و بر اساس نتایج حاصل از این مرحله، اقدام به تهیهی بستهی آموزشی مناس بگردید. جلسات آموزشی برای گروه آزمون توسط پژوهش گر درطی یک ماه و با برگزاری 1 جلسهی 92 دقیق ه ای ب ه ص ورتسخنرانی و پرسش و پاسخ انجام گرفت. اب زار آموزش ی م ورداستفاده شامل: کتابچ ه ی آموزش ی، ل و فش ردهی آموزش ی ،
323
پمفلت و اسلایدهای آموزشی در خصوص رفتارهای محافظ تکننده در مواجهه با ذرات گرد و غبار بود. مطالب ارایه شده در جلسات آموزشی دقیق اً هم ان مط البی ب ود ک ه در کتابچ ه،پمفلت و اسلایدها گنجانده شده بود .پس از آخ ر ین جلس ه ی آموزشی، اثرات مداخله بر متغیره ای م ورد بررس ی در گ روهآزمون سنجیده و با گ روه کنت رل مقایس ه گردی د . در ض من ، گروه کنترل در طول مطالعه، هیچ برنامهی آموزشی را دریافت نکرد .به منظور تجزیه و تحلی ل دادهه ا ب ر اس اس اه داف، از آزمونهای Mann-u-whitney و ویلکاکسون (Wilcoxon) استفاده شد .25/2p< به عنوان سطح معنیداری اختلافها در نظر گرفته شد. لازم به ذکر اس ت تم ام ی مراح ل پ ژوهش ب اموافقت مدیریت آم وزش و پ رورش و م دیران م دارس انج امگرفت و تمام تلاش بر این بود که در کار آموزگ اران ، م د یران، تکالیف و برنامهی درسی دانشآموزان، اختلال ی ایج اد نش ود.
همچن ین ب ه واح دهای پ ژوهش، از لح ا محرمان ه مان دن اطلاعات و بینام بودن پرسشنامهها، اطمینان داده شد.

يافتهها
ب ا توج ه ب ه 622 نمون هی م ورد بررس ی در ای ن مطالع ه ،میانگین سن افراد در گ روه آزم ون 77/19 س ال و در گ روه کنترل 78/19 سال بدست آمد ک ه از نظ ر آم اری اخ تلافمعنیداری وجود نداشت. همچنین ،اخ تلاف دو گ روه از نظ روضعیت تأهل، وجود بیماری تنفسی در خانواده، وجود بیماری قلبی در خانواده و سابقهی آموزش، معنیدار نبود )ج دول 3(.
1268731734566Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:08 +0330 on Wednesday January 10th 2018

Downloaded from pajoohande.sbmu.ac.ir at 10:08 +0330 on Wednesday January 10th 2018

اختلاف معنیداری از لحا شغل همسر ب ین دو گ روه وج ودنداشت و بیشتر همسران گروه م ورد مطالع ه در ه ر دو گ روهآزمون )5/27%( و کنترل) 1/51%( کارمن د بودن د. همچن ین، بین دو گروه از نظر تعداد فرزندان، اختلاف معن یداری وج ودنداشت به نحوی که بیشتر نمونههای م ورد مطالع ه، دارای دو فرزند بودند .در هر دو گروه آزمون و کنترل، اولین منبع کسب اطلاعات در زمینهی رفتارهای محافظتکنن ده در مواجه ه ب اذرات گرد و غب ار، راد ی و و تلویزی ون ب وده اس ت. ب ا توص یف دادههای گردآوری شده در این پژوهش )ج دول 6(، یافت ه ه انشان دادند که قب ل از مداخل ه، اخ تلاف معن یداری ب ین دو گروه آزمون و کنترل از لحا آگاهی، رفتار و س ازه ه ای الگ ووجود ندارد ولی پس از مداخله بین دو گروه آزم ون و کنت رل، در تم امی متغیره ای ذک ر ش ده ، اخ تلاف معن یداری دی ده میشود. در جدول 1 نیز درصد رفتار محافظتکننده بر حسب گروههای مورد مطالعه و به تفکیک شاخ ها، نشان داده شده است.
P-Value
326

جدول 9. توزيع افراد مورد بررسي بر حسب خصوصيات و به تفکيك آموزش.

2/999 39
83 38
86 مجرد
متأهل وضعيت تأهل
2/627 18
56 12 22 فوق دیپلم و کمتر کارشناسی و بالاتر سطح تحصيلات
2/761 63
79 39
83 وجود بیماری عدم وجود بیماری وجود بيماری تنفسي در خانواده
>2/25 5
95 36
88 دریافت آموزش عدم دریافت آموزش سابقهی آموزش
-1171904-7283

مشخصات دموگرافيك گروه آزمون )911N=( گروه کنترل )911N=(

جدول 9. رتبهی رفتار محافظتکننده از ذرات بر حسب آموزش و به تفکيك شاخصها.

-254507-5967



قیمت: تومان

دسته بندی : پزشکی

دیدگاهتان را بنویسید