پژوهنده (مجله پژوهشي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي)
تاريخ دريافت مقاله: 6/11/1389 سال هفدهم، شمارهفروردين 1و ، پي در پي ارديبهشت 85، 1391 صفحات 50 تا 56 تاريخ پذيرش مقاله: 6/3/1391

بررسي روايي و پايايي پرسشنامه حس انسجام در دانشجويان
دكتر احمد علي پور 1، نسيم شريف2*

استاد، گروه روانشناسي ،دانشكده روانشناسي، دانشگاه پيام نور
-18286221581

دانشجوي دكتراي تخصصي، گروه روانشناسي ،دانشكده روانشناسي، دانشگاه پيام نور چكيده
سابقه و هدف: مفهوم حس انسجام در سالهاي اخير به درك بهتر از عناصر اجتماعي مؤثر بر سلامت و بيماري كمك كرده و همچنين توجه رو به تزايدي را به عنوان يك مدل مرتبط با سلامتي به خود جلب كرده است. كاربردهاي پژوهشـي و بـاليني قابـل توجـه حـسانسجام، پژوهش در مورد ويژگيهاي روانسنجي آنرا ضروري مي سازد. اين پژوهش با هدف بررسي ويژگيهـاي روانسـنجي پرسشـنامه 29 سؤالي حس انسجام آنتونووسكي در دانشجويان انجام شده است .
مواد و روشها: از آنجايي كه در اين پژوهش، ويژگيهاي روانسنجي مقياس حس انسجام مـورد بررسـي قـرار گرفتـه و رابطـه متغيرهـا بررسي مي شود، تحقيق از نوع همبستگي است. بدين منظور 400 دانشجو (200 دختر و 200 پسر) در مقطـع كارشناسـ ي بـه صـورتتصادفي چند مرحله اي انتخاب شدند. پس از گردآوري اطلاعات، داده هاي جمع آوري شده با استفاده از تحليـ ل عـامل ي اكتشـافي بـراي حصول اعتبار پرسشنامه و محاسبه ضريب آلفاي كرونباخ براي حصول پايايي، تجزيه و تحليل شدند .
يافته ها: تحليل عاملي نشان داد كه اين مقياس تنها يك عامل دارد كه 5/76% واريانس را تبيين مي كند و همه گويـ ه هـا در ايـ ن يـ ك عامل بارگيري مي شوند. همچنين همساني دروني سؤالهاي پرسشنامه حس انسجام برابر با 969/ 0α= به دست آمـد كـه بيـ انگر پايـ ايي مطلوب اين مقياس مي باشد .
نتيجه گيري: به نظر مي رسد كه پرسشنامه حس انسجام 29 سؤالي در دانشجويان ايراني از اعتبار و پايايي قابل قبولي برخوردار است و مي تواند مورد استفاده پژوهشگران و متخصصان در حيطه روانشناسي سـلامت، طـب رفتـاري، بهداشـت روانـي و پيشـگ يري در حـوزهسلامت رواني و ساير زمينه ها قرار گيرد.
-18286246259

واژگان كليدي: قابليت تكرار نتايج، روايي، پايايي، حس انسجام، دانشجويان لطفاً به اين مقاله به صورت زير استناد نماييد:
Alipour A, Sharif N. Validity and reliability of the Sense of Coherence (SOC) questionnaire in university students .
Pejouhandeh 2012;17(1):50-6.

مقدمه٠F1
بارقه هاي شكل گيري مفهوم حـس انسـجام بـه سـال 1970 برم ي گ ردد. نس خه اولي ه پرسش نامه ح س انس جام را آرون آنتونووسكي در سال 1987 در سانفرانسيسكو ارائه داده است (1). آنتونووسكي حس انسـجام را بصـورت يـ ك جهـت گيـ ري شخصي به زندگي تعريف مي كند( 2). او بر اين باور خود تأكيد دارد كه از طريق حس انسجام مي توان توجيـ ه كـرد كـه چـرافردي مي تواند با ميزان بالايي از تـنش مقابلـه نمـوده و سـالمبماند. بنابراين، وي اعتقاد دارد كـه پرسشـنامه حـس انسـجام

*نويسنده مسـؤول مكاتبـات: نسـيم شـريف؛ تهـران، ديبـاجي شـمالي، مركـزتحصيلات تكميلي دانشگاه پيام نور، دانشكده روانشناسي، گروه روانشناسي، پسـتالكترونيك: [email protected]

توانايي اداره كردن تنش را ارزيابي مي كند و اين كار از طريـ ق سه مفهوم اساسي (قابل درك بودن وقايع، قابل مديريت بـودنوقايع و معني دار بودن وقايع از نظـر فـرد) كـه جنبـه روانـي- اجتماعي دارند، ممكن مي شود. مادسـن، وتگـوت، مريـ ك (3) معتقدند مفهوم حس انسجام در سالهاي اخير به درك بهتـر ازعناصر اجتماعي مؤثر بر سلامت و بيماري كمـك كـرده اسـت. مفهوم”حس انسجام” در سالهاي اخير توجه رو بـه تزا يـ دي را به عنوان يك مدل سلامتي زا به خود جلب كرده است( 4). در نتيجه حس انسجام يعني تمايل افراد به اينكه دنياي خودشان را درك كردني، اداره شدني و با معنا ببينند (5).
گرايش روزافزون مطالعات روانشناختي به پژوهشـهاي نـو درحوزه سلامت و پيش بينيهاي روانشناختي سلامت و بهزيستي، به گسـترش و تعميـق حـدود و مرزهـاي آن انجاميـده اسـت.
ساخت آزمونهايي كه قادرند گستره سلامت مرتبط با وضـعيتروانشناختي را با موفقيـت قابـل قبـولي پـيش بينـي نماينـد از ثمرات اين گرايش است. پرسشنامه حـس انسـجام يـ ك ابـزار پژوهشي در حوزه علوم روان شناختي و تمام رشته هاي مـرتبطب ا س لامت جس مي و روان ي اس ت ك ه بررس ي ويژگيه اي روانسنجي آن مي تواند جهت افزوده شدن يك ابـزار پژوهشـي جديد در كشور راهگشا باشـد. در اهميـ ت آن همـان بـس كـهپرسشنامه حس انسجام تا سال 2005 در 32 كشـور جهـان و به 33 زبان استفاده شده و ويژگيهـا ي روانسـنج ي آن بررسـيگرديده است؛ همچنين بـ ين سـالها ي 2003-1992، در 458 مقاله علمي و 13 پايان نامه دكترا بـه حـس انسـجام پرداختـهشده است (6). ويژگيهاي روانسنجي پرسشنامه حـس انسـجام29 سؤالي در ايران بررسي نشده و تنها روايي و پايايي فرم 13 سؤالي آن توسط محمدزاده (7) در ايران بررسـي شـده اسـت. براي اندازه گيري اعتبار اين پرسشنامه، از اعتبارهمزمان (يعني بررسي رابطه اين پرسشنامه با آزمون سـخت رويـي كوباسـا) و براي بررسي اعتبار سـازه، از روش تح ليـل عـاملي و نيـز بـرايبررسي پايايي پرسشنامه از آلفاي كرونباخ و همچنين از آزمون مجدد (بازآزمايي) استفاده شده است.
نتايج اعتبار همزمان نشاندهنده ميزان همبستگي 54/0 بـيننمرات حاصل از حس انسجام با نمرات سـخت رويـي در سـطحمعني داري 01/0 بوده است. نتايج مربوط به اعتبـار سـازه نيـز نشان داد كه ماده اول پرسشنامه حس انسجام با مقـدار 55/3، بيشترين واريانس (34/27) مقياس را در مقايسه با بقيه عوامل تعيين مي كند كه اين بيانگر اعتبار قابل قبول پرسشنامه حـسانسجام بـوده اسـت. همچنـين يافتـه هـا نشـان داده كـه ايـنپرسشنامه با ضريب آلفاي كرونبـاخ 77/0 پايـ ا بـوده و ميـزانهمبستگي بين آزمون و بازآزمون برابر 66/0 بدست آمده است .
آنتونووسكي نيز در يك بررسي (8) در مـورد قابل يـ ت اعتبـار وپايايي پرسشنامه 29 سؤالي با داده هاي بدست آمده از بررسـ ي در 20 كشور مختلف نشان داد كه در 26 مطالعه، با توجـه بـهفرآيندهاي سيستماتيك استفاده شده در ساخت و بررسـيهاينهايي توسط متخصصين، اين پرسشنامه داري سطح بـالايي ازاعتبار محتوا بوده و نتايج تحليل عاملي نشاندهنده اعتبار سازه بالاي اين پرسشـنامه مـي باشـد. همچنـين همبسـتگي بـالايپرسشنامه حس انسجام با ساير آزمونهـا اعتبـار همزمـان آن را تأييد مي نمايد. در نهايت آنتونووسكي با بررسي اين 26 مطالعه بيان كرد كه اين پرسشنامه داراي اندازه آلفاي كرونباخ بدست آمده براي ثبات دروني، از 82/0 الي 95/0 مي باشد. همچنـيناريكسون و لينداستروم (6) در يك بررسي روي مجموعه 458 مقاله علمي و 13 پايان نامه دوره دكترا كه بين 1992 و 2003 منتشر شده بود، نتيجه گيري كردند كه پرسشـنامه هـا ي حـس
انسـجام (ه م 29 س ؤالي و هـم 13 س ؤالي آن) داراي اعتب ار محتوا، سازه و پيش بين و نيز پايـ ايي مطلـوبي اسـت و قابليـ ت كاربرد بين فرهنگي را دارد. آلفاي بدست آمده براي پرسشنامه 29 ماده اي در 124 پژوهش، رقم 70/0 الي 95/0 را نشان داد .
آزمون- بازآزمون بيانگر ثبات پرسشنامه ها بود و نشـان دهنـدههمبستگي 69/0 تا 78/0 در فاصله يـ ك سـال ، 64/0 بـرا ي دو سال، 42/0 تا 45/0 براي 4 سال، 59/0 تا 67/0 براي 5 سـالو 54/0 ب راي 10 س ال ب ود. در پژوهش هاي جدي دتر، آلف اي پرسشنامه 29 سؤالي ،84/0 الي 86/0 برآورد شده اسـت ( 9 و
.(10
كاربردهاي پژوهشي بـويژه در حيطـه روانشناسـي سـلامت و
طب رفتاري، كاربردهاي باليني و همچنين پيشگيري در حوزه سلامت از مهمترين كاربردهاي پرسشنامه حس انسجام اسـت .
ارتباط منفي نمـرات پرسشـنامه حـس انسـجام بـا اخـتلالاتاضطرابي ، خلقي و شخصيتي آن را بـه يـ ك آزمـون معتبـر درح وزه س لامت روانش ناختي تب ديل ك رده اس ت. همچن ين همبستگي منفي قوي بين حس انسجام و عوامل ايجـاد كننـدهاضطراب از يافته هاي قابل اعتماد است( 11).
پژوهشگراني بـر مبنـاي مـواد ايـ ن پرسشـنامه و همبسـتگي نزديك آنها با اختلالات اضطرابي طرحهاي پژوهشـ ي جديـ دي ب راي روان درم اني در ح وزه رفتاردرم اني ش ناختي پيش نهاد كرده اند. مبناي اين طرحهاي درماني، تمركز بركانالهايي اسـتكه سبب مـي شـوند آزمـودني هـاي مبـتلا بـه وسـواس بطـورمعني داري در سؤالات مشخصي نمره پايين بگيرند. اندازه گيري حس انسجام بعد از اجراي تدابير درمـان ي، نشـانگر افـزايش در نمــره حــس انســجام اســت (12). حــس انســجام از جملــه پرسشنامه هايي است كه در اعتباريابيهـاي گونـاگون در ميـانمل ل و طبق ات اجتم اعي مختل ف و پ ژوهش در ح وزه ه اي متفاوت اهميت كاربردي و پژوهشي قابل توجهي كسـب كـردهاس ت (13). در ي ك بررس ي سيس تمي نش ان داده ش د ك ه پرسشنامه حس انسـجام داراي اعتبـار و پايـايي بـالايي اسـت، بطوريكه صـرفنظر از تعلـق اشـخاص بـه فرهنگهـاي متفـاوت ، مي توان از آن بعنوان ابزاري در جهت فهم چگـونگ ي مـد يريت اشخاص بر موقعيتهاي تنش زا و وضعيت بهزيستي آنها استفاده كرد (6).
پژوهشهاي انجام شده جهت بررسـي همبسـتگي پرسشـنامهحس انسجام و آزمونهاي شخصيت، بيانگر رابطه معكوس حس انسجام با اضطراب و نوروتيسيزم اسـت . همچنـ ين بـ ين حـسانس جام و برونگراي ي، همبس تگي مثب ت مش اهده م ي ش ود.
بنابراين شخصـ ي كـه از حـس انسـجام قـوي برخـوردار اسـتصميمي، آسانگير، بشاش، پرحرف، هوشيار، ماجراجو، تكانشـ ي و داراي جسارت اجتماعي است، در حالي كه كساني كه حـسانس جام ض عيفي دارن د ممك ن اس ت در ص فات برونگرايان ه معكوس عمل نمايند (11 و 14).
با توجه به پژوهشهاي وسيع و مقالات بسـ يار كـه در دنيـا بـامحوري ت اي ن پرسش نامه انج ام ش ده اس ت، پ ژوهش رو ي ويژگيهاي روانسنجي آن ضروري اسـت. فقـدان وجـود چنـين آزموني عملاً منجر به كم اهميت انگاشته شدن حـس انسـجامدر حوزه هاي مختلف پژوهش روانشناختي در كشور ايران شده است. اين پرسشنامه كه 3 دهه از سـاخت آن مـي گـذرد يـ ك آزمون جالب است. وفور پژوهشـها ي خـارج ي مبتنـ ي بـر ايـ ن پرسشنامه و نيز اعتبار و پايايي بالايي كه در مورد اين مقيـاسدر پژوهشها گـزارش شـده مـا را بـه ترجمـه و اعتباريـ ابي آن علاقه مند ساخت. بنـابر اين بـا توجـه بـه آنچـه اشـاره شـد درپژوهش حاضر، بررسي ويژگيهاي روانسنجي پرسشـنامه حـسانسجام در دانشجويان مد نظر مي باشد .

مواد و روشها
براي انجام اين پـژوهش ابتـدا پرسشـنامه 29 سـ ؤالي حـسانسجام آنتونووسكي تهيه و به فارسـي ترجمـه شـد. سـپس ازچند نفر متخصص خواسته شد كه سؤالهاي برگردانده شده بـهفارسي را به انگليسي ترجمه نمايند، آنگـاه شـكافهاي موجـودبين دو ترجمه اصلاح گرديد و پس از ترجمـه از نظـر دقـت و بكارگيري كلمات معادل و جمله بندي مناسب، اعتبار محتوايي آن توسط دو تـن از متخصصـان روانشناسـي مـورد مقايسـه وبازبيني قرار گرفت. براي رفع نواقص و ابهامات مفهومي ترجمه و رسيدن به تركيب بندي سـل يس و كـم نقـص تـر ، پرسشـنامهتوسط يك گروه 15 نفري از دانشجويان تكميل شـد و از آنـانخواسته شد كلمات و نكات مبهم را كه احتمـال دارد مخاطـبرا دچار اشـتباه كنـد علامـت گـذار ي كـرده و توضـ يح دهنـد.
براساس اين داده هـا پرسشـنامه چنـدين بـار مـورد بـازبيني و تجديد نظر قرار گرفت. قابل ذكر اسـت نسـخه نهـايي قبـل ازاجرا، توسط دو تن از متخصصان روانشناسي تأييد گرديد.
از آنجايي كه در اين پژوهش، ويژگيهاي روانسـنج ي مقيـاسحس انسجام مورد بررسي قرار گرفته و رابطه متغيرها بررسـ ي مي شود، تحقيق از نوع همبستگي است. جامعه آماري پژوهش همه دانشجويان كارشناسي دانشگاه آزاد اسلامي- واحد تهـران مركز را شامل مي شـود. نمونـه گيـري بصـورت تصـادفي چنـدمرحله اي انجام گرفت به اين ترتيـ ب كـه ابتـدا چنـد رشـته ازميان رشته هـا ي تحصـ يلي دانشـگاه آزاد اسـلامي بـه تصـادفانتخاب شد، سـپس تعـدادي كـلاس بـه تصـادف از رشـته هـاانتخاب و نهايتاً پس از تشريح اهداف پژوهش و جلب مشاركت و همكاري آزمودنيها پرسشـنامه حـس انسـجام بـر روي 400 دانشجو (200 نفر دختر و 200 نفر پسر) اجـرا شـد. ميـ انگين سني كل دانشجويان 43/21 سال، ميانگين سـن ي دانشـجو يان دختر 35/20 سـال و ميـ انگين سـن ي دانشـجو يان پسـر 5/22 سال بود. از نظر تعداد نمونه، با توجه بـه اينكـه بـراي بررسـياعتبار نياز به تحليل عاملي وجود دارد و حداقل 12 نفر بـه ازاءهر سؤال پرسشنامه لازم است و اين مقياس شـامل 29 سـ ؤال مي باشد، وجود حداقل 348 شركت كننده در پژوهش ضـروريبود. در عين حال با توجه بـه احتمـال وجـود پرسشـنامه هـايمخدوش و با توجه به حجم نمونه در پژوهشهاي مشابه، حجـمنمونه در اين پژوهش 400 نفر در نظر گرفتـه شـد كـه شـاملمشاركت كنندگان مؤنث و مذكر مي باشد .
روش نمره گذاري پرسشنامه 29 سؤالي حس انسجام بصورت ليكرت، و در 13 سؤال بصورت معكوس است. هر سـ ؤال هفـت گزين ه دارد ك ه از 1 ت ا 7 ش ماره درج ه بن دي ش ده اس ت .
تكميل كننده پرسشنامه حس انسجام ميزان توافـق خـود را بـاهر سؤال از طريق تأييد يكي از هفت درجه، مشخص مي سازد.
هر شماره انتخاب شده، نمره همان سؤال محسوب مي شـود بـااين تفاوت كه 13 سؤال از ايـ ن پرسشـنامه بصـورت معكـوسنمره گذاري مي شود و در نهايت مجمـوع اعـداد انتخـاب شـده،بعنوان نمره فرد در آزمون تلقي مي شـود. در ايـ ن پرسشـنامه ، حداقل و حداكثر نمره قابل اخذ براي مشاركت كننده بـ ين 29 تا 203 است. در 26 مطالعه اندازه آلفاي كرونباخ بدست آمده براي پرسشنامه 29 سؤالي حس انسجام از 82/0 الي 95/0 بود (8) و در پژوهشهاي جديـ دتر، آلفـا ي پرسشـنامه 29 سـؤال ي ،
84/0 الي 86/0 برآورد شده است( 9 و 10). در مجموع شواهد پژوهشي نشان مي دهند مقيـاس 29 سـؤال ي حـس انسـجام ازاعتبار پژوهشي در حوزه تحقيقات روانشناختي علـوم سـلامتبرخوردار است.
پس از گـردآور ي اطلاعـات، داده هـا ي جمـع آور ي شـده بـااســتفاده از تحليــل عــاملي اكتشــافي بــراي حصــول اعتبــار پرسشنامه و محاسبه ضريب آلفاي كرونباخ براي حصول پايايي پرسشنامه تجزيه و تحليل شدند .
يافته ها
تحقيق بر روي 400 نفر دانشـجو شـامل 200 دختـر و 200 پسر انجام گرفت. سن آنهـا 1 ± 2/20 سـال بـود. بـه منظـوربررسي پايايي پرسشنامه از آلفاي كرونباخ استفاده شد.
همانگونه كه در جدول 1 ملاحظه مي شود ميـ انگين گويـه از 34/163 (گويه 25) تا 84/163 (گويه 28) در نوسـان اسـت و نيز واريانس گويه ها از 84/165 (گويه 25) تـا 77/170 (گويـ ه 16) در نوسان است . همچنين همسـان ي درونـ ي آزمـون يعنـ ي همبستگي بين گويـ ه هـا و نمـره كـل بـين 52/0 تـا 91/0 در نوسان است كه همه اين ضرايب همبسـتگ ي در سـطح 001/0 نيز معني دار هستند. اما كمترين ضرايب همبستگي مربوط بـهگويه 25 است كه 52/0 است. ستون آخـر جـدول نيـ ز نشـانمي دهد كه در صورت حذف هر گويه آلفاي كرونباخ نيز تغييـ ر قابل توجهي نخواهد داشت. همانگونـه كـه مشـاهده مـي شـودآلفاي كرونباخ آزمون براي زنان 96/0 و بـرا ي مـردان 95/0 و در كل 96/0 به دست آمده است .

بهترين روش براي برآورد اعتبار استفاده از تحليل عوامل است كه به نوعي از آن اعتبار سازه ميگويند. پيش از اجراي تحليل عاملي ، به منظور بررسي كفايت اندازه نمونه و رد فرضيه صـفر مبني بر درست بودن ماتريس از مقدار (Kaiser-Meyer-Olkin Measure of Sampling) KMO از آزمـون كرويـت بارتلـت استفاده شد، مقدار KMO براي پژوهش حاضر برابر بـا 981/0 است كه نشان دهنده كفايت نمونه حاضـر بـراي انجـام تحل يـ ل عاملي است. همچنين نتيجه آزمون كرويـت بارتلـت در سـطحآلفاي 001/0 معني دار است و نيز تقليل داده وجـود نداشـته وتمام سؤالهاي نسخه اصلي حفظ شده است.
در جدول 2 مقدار واريانس كلي كه توسط هر يـك از عوامـل برآورد ميشود، ارائه شده است. اين جـدول داراي سـه سـتون اصلي است. ستون اول ارزشهاي ويژه اوليه ، سـتون دوم درصـد
واريانسي كه توسط هر عامـل تبيـي ن مـي شـود و سـتون سـوم درصد تراكمي واريانس را نشان ميدهد.

جدول1: مشخصات آماري سؤالها به تفكيك ماده و جنسيت، و همبستگي سؤالها با نمره كل و آلفا در صورت حذف هر كدام

789471-3773

شماره ماده در مقياس ميانگين واريانس همبستگي با نمره كل آلفا در صورت حذف ماده ها
0/96 0/91 168/79 163/79
0/96 0/90 169/96 163/66
0/96 0/89 169/04 163/72 3
0/96 0/90 169/89 163/77 4
0/96 0/87 170/27 163/73 5
0/96 0/89 169/14 163/71 6
0/96 0/85 169/00 163/82 7
0/96 0/86 169/19 163/68 8
0/96 0/89 169/61 163/73 9
0/96 0/85 170/78 163/72 10
0/96 0/89 169/85 163/70 11
0/96 0/88 169/69 163/67 12
0/96 0/88 169/42 163/78 13
0/96 0/86 169/52 163/71 14
0/96 0/86 169/72 163/70 15
0/96 0/86 170/77 163/71 16
0/96 0/86 169/16 163/71 17
0/96 0/87 170/13 163/64 18
0/96 0/87 170/32 163/77 19
0/96 0/88 169/27 163/70 20
0/96 0/89 169/35 163/69 21
0/96 0/90 169/63 163/65 22
0/96 0/89 169/41 163/66 23
0/96 0/88 169/61 163/66 24
0/98 0/52 165/84 163/34 25
0/97 0/55 166/96 163/37 26
0/96 0/88 169/58 163/66 27
0/96 0/88 169/97 163/84 28
78032737152
/
169

74
/
163

50
/
1818

47
/
165

39
/
1607

57
/
165

94
/
1712

52
/
16
5

52

/

169

74

/

163



قیمت: تومان

دسته بندی : پزشکی

دیدگاهتان را بنویسید