پژوهن ده (سال شانزمجلهدهم ، شماره پژوهشيآذر5 ، و پي دي در دانشگاه پي1390 علوم 83، پزشكي صفحات شهيد212 تا 218بهشتي) تاريختاريخ پذيرشدريافت مقالهمقاله:: 2/1129//1/13901390

روند شيوع چاق ي و چاق ي شكم ي در بزرگسالان شهر تهران (87 – 1378)
دكتر مريم برزين1، دكتر فرهاد حسين پناه2*، دكتر ثريا ارژن1، دكتر فريدون عزيزي3

پزشك عمومي، مركز تحقيقات پيشگيري و درمان چاقي، پژوهشكده علوم غدد درون ريز، دانشگاه علوم پزشك ي شهيد بهشتي
دانشيار، مركز تحقيقات پيشگيري و درمان چاقي، پژوهشكده علوم غدد درون ريز، دانشگاه علوم پزشك ي شهيد بهشتي
استاد، مركز تحقيقات غدد درون ريز و متابوليسم، پژوهشكده علوم غدد درون ريز، دانشگاه علوم پزشك ي شهيد بهشتي

چكيده
سابقه و هدف: چاقي يكي از عوامل اصلي بيماريهاي غير مسري است كه روند رو به رشدي دارد. اين مطالعه با هـدف سـنجش رونـد شيوع چاق ي و چاق ي شكم ي در بزرگسالان تهراني ط ي دوره زمان ي متوسط 6/6 ساله انجام شد.
مواد و روشها: در يك مطالعه آينده نگر، قد و وزن 4402 نفر از افراد 20 سال به بالا ي شركت كننده در مطالعه قند و ليپيد تهران طي سالهاي 1378 تا 1380 (فاز 1) و مجدداً طي سالهاي 1381 تا 1384 (فاز 2) و سـالهاي 1385 تـا 1387 (فـاز 3) انـدازه گ يـري شـد . معيارهاي تعريف شده براي چاقي، نمايه توده بدني بيشتر و مساوي 30 و براي چاقي شـكم ي، محـيط دور كمـر ≤ 94 سـانتيمتـر در مردان و ≤80 سانتي متر در زنان در نظر گرفته شد. افراد مورد مطالعه بر اسـاس سـن و جـنس، گـروه بنـد ي شـدند و طـي6/6 سـال پيگيري، شيوع چاقي و چاقي شكمي در آنها مورد بررس ي قرار گرفت.
يافتهها: شيوع چـاقي در فازهـا ي 1، 2 و 3 در مـردان بـه ترتيـ ب 8/15%، 6/16% و 1/21% و در زنـان 5/31%، 7/37% و 6/38% بـود (001/0P<). شيوع چاقي شكمي در سه فاز ذكـر شـده ، بـه ترت يـب در مـردان 5/36%، 2/57% و 3/63% و در زنـان 7/76% ، 8/83% و
6/83% بود (001/0 <P). در مقايسه با فاز 1، مردان سنين 29- 20 سال در فاز 3 بيشترين ميزان افـزا يش چـاق ي و چـاقي شـكم ي را داشتند (به ترتيب 3/3و 2/2 برابر). در هر دو جنس در فازهاي 1 و 2 روند رو به رشد چاقي مشاهده شد، در حاليكه در فازهـا ي 2 و 3 اين روند در مردان ديده شد، اما در زنان مشاهده نشد.
نتيجهگيري: اين مطالعه خطر افزايش شيوع چاقي و چاقي شكمي را در هر دو جنس بويژه در مردان جوان نشان مي دهـد و مـا را بـه آموزش به مردم در رابطه با اصلاح شيوه زندگ ي در يك حركت فور ي فرا ميخواند.
واژگان كليدي: چاقي، چاق ي شكمي، روند، بزرگسالان، شهر تهران

لطفاً به اين مقاله به صورت زير استناد نماييد:
Barzin M, Hosseinpanah F, Arzhan S, Azizi F. Trends of obesity and abdominal obesity in Tehranian adults (1999-2008). Pejouhandeh .8-212:)5(61;1102

مقدمه1
در قرن 21، چاقي عمومي و شكمي با روند هراس آفريني رو به رشد است و يكي از بزرگترين چالشهاي سـلامت در جهـان به حساب ميآيد (1). در بين عوامل خطرساز براي بيماريهـا ي غيرمسري، رژيم غذايي ناسالم و عدم فعاليت فيزيكي دو عامل اصــل ي در ايجــاد افــزايش وزن و چــاق ي هــستند. بــارزترين پيامدهاي ناشي از اضـافه وزن و چـاقي بـرا ي سـلامت شـامل فشارخون بالا، افزايش چربي خون، بيماريهـا ي كرونـري قلـب ،

* نويسنده مسؤول مكاتبات: دكتر فرهاد حسين پناه؛ مركز تحقيقات پيـشگيري ودرمان چاقي، پژوهشكده علوم غدد درون ريز و متابوليسم، دانشگاه علوم پزشكي شهيدبهشتي، تهران، ايـران؛ صـندوق پـستي: 19394476؛ تلفـن: 22432500 -21 -98 ؛+ فكس: 02122416264؛ پست الكترونيك: [email protected]

سكته ايسكميك، ديابت نوع2 و انواع خاص سرطان است (2). در سال 2005 ميلادي، تعداد كل بزرگسالان داراي اضافه وزن در دنيا 937 ميليون و تعداد افراد چاق 396 ميليون نفـر بـود(1). اين تعداد در مقايسه با 20 سال گذشته 2 برابر شده است
(3). اين ارقام تا سال 2030 مـيلادي بـرا ي بزرگـسالان داراي اضافه وزن و چاق به ترتيب به 3/1 بيليون و 573 ميليون نفـر خواهد رسيد (1). اخيراً در مقايسه با چاقي عمومي، بر ارتبـاط چاقي شكمي با خطر بروز بيماريهاي غير مسري مرتبط با وزن تأكيد بيشتري مي شود (4). مطالعات نـشان مـي ده نـد شـيوع چاقي شكمي به موازات چاقي عمومي در حـال افـزا يش اسـت (5). بـه عنـوان نمونـه در National Health And Nutrition Examination Survey (NHANES) در طي 10 سال (1994 تــا 2004) 10% افــزايش در شــيوع چــاق ي شــكم ي در بــين بزرگسالان امريكايي مشاهده شد (6). در ايران، در سال 2005 شيوع اضافه وزن و چاقي در مردان و زنان به ترت يـب 8/42% و 57% بود (7) و پيش بيني مي شود تا سال 2015 اين ارقـام بـه ترتيب به 54% و 74% برسد (8). مطالعات نشان داده است كه شيوع چاقي در مردان و زنـان اي رانـي بـه ترت يـب در محـدوده 9/12-7/9% و 7/63-5/54% قــرار دارد (7)، بــا ايــن حــال،اطلاعات محدود ي در رابطه با روند آن در ايران در دست است.
پيش از اين، مطالعه قند و ليپيد تهران با پيگ يـري متوسـط 6/3 ساله (9) افزايش روند شيوع چاقي و چـاقي شـكمي را در هر دو جنس گزارش كـرد و مـا ا يـن مطالعـه را طـ ي سـالهاي 1999 تا 2008 (پي گيري متوسط6/6 سال)، به منظور تعيين روند چاق ي و چاقي شكمي در بـين بزرگـسالان تهرانـي ادامـه داديم.

مواد و روشها
مطالعه قند و ليپيد تهـران در بـين جمع يـت شـهر ي تهـران جهت تعيين عوامل خطرساز قلبـي -عروقـي و نيـز بـه منظـور اارتقـ ء پيـشگيري از افـزايش شـيوع ديابـت نـوع 2 و اخـتلال چربيهاي خون در اين جمعيت انجام شد. اين مطالعه متـشكل از 3 بخش عمده است: فـاز 1، مطالعـه مقطعـ ي بـراي تعيـينشيوع بيماريهاي قلبي-عروقي و عوامل خطرساز مرتبط بـا آن، و فازهــاي و2 3 كــه مطالعــه آينــده نگــر اســت (10). روش نمونه گيري، چند مرحلهاي طبقه بندي شده خوشـهاي تـصادفيبود و بدين طريق 15005 فرد 3 سـاله و بـالاتر از منطقـه 13 تهران انتخاب شدند. از اين جمعيت فقط افراد بالاي 20 سـال كه در فاز 1 (در سالهاي 1378 تا 1380)، فـاز 2 (در سـالهاي 1381 تا 1384) و فاز 3 (در سالهاي 1385 تا 1387) شركت كرده بودند، انتخاب شدند. در اين بررسي فاصله زماني بين دو ارزيابي تقريباً 3 تا 6 سال بود. جزئيات ا يـن مطالعـه در مقالـه ديگري منتشر شده است (10).
افراد زير 20 سال (4637 نفر)، افرادي كه مقادير وزن يا قـد آنان در دسترس نبود (485 نفر) و افرادي كه موفق به پيگيري آنها نشديم (5481 نفر ) از مطالعه حذف شدند. در اين مطالعه آينده نگر، با پيگيري متوسـط 6/6 سـال ، اطلاعـات مربـوط بـه 4402 نفر شامل 6/41% مرد (1835 نفر) مورد اسـتفاده قـرارگرفت. در اين ميان، 708 نفـر در گـروه سـن ي 29-20 سـال ، 1088 نفر در گروه 39-30 سـال ، 983 نفـر در گـروه 49-40 سال، 828 نفر در گروه 59 -50 سال، 655 نفر در گـروه 69 -60 سال و 140 نفر در گروه سني 70 سال و بالاتر قـرار داشـتند . افرادي كه پيگيري نشدند، در مقايسه با افرادي كه بطور كاملپيگيري شدند، نمايه توده بدني كم تـر (5/26 در مقابـل 1/27كيلوگرم بر متـر مربـع) و انـدازه دور كمـر بـاريكتر (2/87 درمقابل 1/89 سانتي متر ) داشتند (001/0P< ).
اين مطالعه توسط كميته اخلاقي پژوهشي پژوهـشكده علـوم غدد درون ريز دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي تصويب شـد و رضايت نامه كتبي از تمام افراد اخذ گرديد.
وزن و قـ د بــه ترتي ـب بــا اس تفاده از تــرازوي الكترونيكــي ديجيتالي (707 سكا، ط يـف:1/0 تـا 150 كيلـوگرم ) بـا دقـت 100 گرم (دستگاه بطور مرتـب از نظـر دقـت پـس از هـر 10 اندازه گيري كنترل مي شد) و متر نوار ي استاديومتر اندازه گيري شد. دور كمر و باسن با استفاده از پروتكـل اسـتاندارد بوسـيله يك فرد آموزش ديده اندازه گيري شد. دور كمر در سطح ناف و دور باسن از روي لبـاس ز يـر در ب يـشترين محـ يط دور باسـناندازه گيري شد. نما يـه تـوده بـدني (برابـر بـا وزن بـر حـسب كيلوگرم تقسيم بر مجذور قد بر حسب متر) و نسبت دور كمـر به دور باسن (برابر با دور كمر بر حسب سانتي متـر تقـس يم بـر دور باسن بر حسب سانتي متر) محاسبه شد. بر اساس راهنماي Inter National Obesity Task Force (IOTF)،
30<BMI≤25 به عنـوان اضـافه وزن و BMI ≤30بـه عنـوانچــاق ي در نظــر گرفتــه شــد (11). همچنــين در مــردان دور كمر ≤ 94 سانتي متر و در زنان دور كمر ≤80 سـانتيمتـر بـه عنوان حدود مرزي چاق ي شكم ي در نظر گرفته شد (12).
در اين مطالعه، تمام متغيرها به صـورت م يـانگين يـا درصـد بيان شده اسـت. ميانگينهـا بـين 3 فـاز بـا اسـتفاده از تـست اندازه گيري مكـرر (Repeated mesurment) مقا يـسه شـدند و مقايسه درصد اضافه وزن، چاقي و چاقي شكمي بين 3 فـاز بـا اسـتفاده از تـست كـوكران (Cochran) انج ام شـد. از اصـلاح بون فروني براي تصحيح معنـا داري دادههـا در زمـان مقايـسهاطلاعات سه فاز با هـم اسـتفاده شـد. جهـت تعـديل سـني ازجمعيت مرجع تهران بر اساس داده هاي حاصـل از سرشـمار ي سـال 1380 اسـتفاده شـد. همـه تحليلهـا بـر اسـاس جنـسيت دسته بندي شدند. تمام مقادير p دو دامنه و در صورت كـوچكتربودن از 05/0 معني دار محسوب شدند. كليه داده ها با نـرم افـزار آماري SPSS نسخه 00/16 تحليل شدند.

يافته ها
ميانگين سن افراد در 3 فاز به ترتيب 5/44، 48 و 9/50 سال بود. از 4402 فـرد شـركت كننـده در مطالعـه 4/58% (2567 نفر) زن بودند. ميانگين نمايه توده بـدن ي در فازهـاي 1،2 و 3

جدول1: ميانگين (خطاي معيار) نمايه توده بدني، دور كمر و نسبت دور كمر به دور باسن در سه فاز مطالعه قند و ليپيد تهران
نسبت دور كمر به دور باسن (سانتي متر) دور كمر (سانتي متر) نمايه توده بدني (كيلوگرم بر متر مربع) تعداد گروه سني (سال)
فاز 3 فاز2 فاز 1 فاز 3 فاز 2 فاز 1 فاز 3 فاز 2 فاز 1

0/94(0/00)*
0/91 (0/00)
0/86 (0/00)
95/0 (0/)7*
91/0 (0/)8
83/0 (0/)8
27/1 (0/3) * 26/0 (0/)3
24/6 (0/)3
266 مردان 29-20
0/96 (0/00)* 0/93 (0/00) 0/90 (0/00) 96/2 (0/)5* 94/4 (0/)5 88/3 (0/)5 27/6 (0/)2* 27/0 (0/)2 26/2 (0/)2 459 30-39
0/97 (0/00)* 0/95 (0/00) 0/93 (0/00) 97/0 (0/)5* 95/7 (0/)5 90/8 (0/)5 27/4 (0/)2* 27/2 (0/)2 26/2 (0/)2 369 40-49
0/99 (0/00)* 0/97 (0/00) 0/95 (0/00) 97/4 (0/)5* 96/2 (0/)6 92/1 (0/)6 26/4 (0/)2* 26/8 (0/)2 26/5 (0/)2 319 50-59
1/00 (0/00)* 0/98 (0/00) 0/95 (0/00) 97/7 (0/)6* 97/1 (0/)6 93/0 (0/)6 26/5 (0/)2† 26/7 (0/)2 26/5 (0/)2 328 60-69
0/99 (0/00)* 0/98 (0/00) 0/95 (0/00) 95/7 (0/)9* 94/9 (1/)0 90/7 (1/)0 25/5 (0/)4 25/7 (0/)4 25/4 (0/)4 94 ≥70
0/97 (0/00)* 0/95 (0/00) 0/92 (0/00) 96/6 (0/)2* 95/0 (0/)2 89/6 (0/)3 27/1 (0/)1* 26/7 (0/)1 26/1 (0/)1 1835 كل

0/80 (0/00)*
0/80 (0/00)
0/77 (0/00)
81/4 (0/)5*
85/5 (0/)5
78/0 (0/)5
26/4 (0/)2* 25/8 (0/)2
24/4 (0/)2
422 زنان 29-20
0/84 (0/00)* 0/84 (0/00) 0/81 (0/00) 88/7 (0/)5* 89/1 (0/)4 85/2 (0/)4 28/7 (0/)2* 28/5 (0/)2 27/2 (0/)2 629 30-39
0/88 (0/00)* 0/88 (0/00) 0/85 (0/00) 95/0 (0/)4* 95/0 (0/)4 91/5 (0/)5 30/4 (0/)2* 30/1 (0/)2 29/2 (0/)2 614 49-49
0/91 (0/00)* 0/91 (0/00) 0/88 (0/00) 97/7 (0/)5* 97/8 (0/)5 94/4 (0/)5 30/5 (0/)2* 30/2 (0/)2 29/6 (0/)2 509 50-59
0/93 (0/00)* 0/93 (0/00) 0/91 (0/00) 97/2 (0/)6* 98/0 (0/)6 0,95 (0/)6 29/3 (0/)2* 29/4(0/2) 28/8 (0/)2 327 60-69
0/94 (0/01)* 0/94 (0/01) 0/91 (0/01) 94/3 (1/)8 95/0 (1/)6 92/7 (1/7 ) 27/4 (0/)6† 27/4 (0/)6 27/0 (0/)6 46 ≥70
0/87 (0/00)* 0/87 (0/00) 0/84 (0/00) 91/9 (0/3)* 92/2 (0/)2 88/7 (0/)2 29/1 (0/1)* 28/9 (0/)1 27/9 (0/)1 2567 كل
به ترتيب 1/27، 9/27 و 2/28 كيلوگرم بر مترمربع و ميانگين دور كمر به ترت يـب 6/89، 95و 6/96 سـانتيمتـر در مـردان و 7/88، 2/92 و 9/91 سانتي متر در زنـان بـود . م يـانگين نما يـه توده بدني، دور كمر و نسبت دور كمر بـه دور باسـن در همـه
گروههاي سني در هر دو جنس بـين فـاز 1 و 3 بطـور واضـح افزا يش يافت. در مردان در همـه گروههـا ي سـني دوركمـر درفازهاي ذكر شده افزايش يافت، اما در زنان فقط بين فاز 1 و 2 افزايش مشاهده شد ( جدول 1).
*001/0 < P < 0/01 † ،P در مقايسه با فاز 1

شيوع كلي اضافه وزن، چاقي و چاقي شكمي در هر دو جنس در جدول 2 نشان داده شده است . پس از تعديل براي سن، درابتداي مطالعه شيوع اضـافه وزن، چـاق ي و چـاق ي شـكم ي بـه ترتيــب در مــردان 41%، 4/14% و 3/30% و در زنــان 3/39%، 9/22% و 68% بود. درصد اضافه وزن، چاقي و چاقي شكمي به طور بارزي در طي3 فاز در هر دو جنس افزايش يافتـه اسـت (001/0<P) (جدول 2). در فاز 3 بيشترين شيوع چاقي در هر دو جنس به ترتيب در گروههاي سني 49-40 سـال و 69-60 سال ديده شد . بيشترين شيوع چاقي در مردان 39-30 سال و زنان 59-50 سال گزارش شد. اگرچه چـاق ي شـكم ي در زنـان شــيوع بــالاتري داشــت (001/0<P)، امــا در فــاز 3 كــاهش تدريجي در روند آن مشاهده شد. رونـد افزايـ شي نما يـه تـوده بدني، اندازه دور كمر و نسبت دور كمر به دور باسن از فاز 1 تا 2 در هر دو جنس ديده شد و اين روند در زنان بارزتر بـود . در مردان اين روند افزايشي از فاز 2 به 3 ادامه يافت، اما در زنـان نسبتاً ثابت ماند. روند اضـافه وزن، چـاق ي و چـاق ي شـكم ي در زنان از فاز 1 به 2 رو به افزايش بـود و از فـاز 2 بـه 3 كـاهش يافت، اما در مردان اين گونه نبود ( جدول 2).
شكل 1 تغييرات نسبيدر نمايه توده بدني، دور كمر، اضـافه وزن و چاقي و چاقي شكمي را در گروه هاي مختلف سـني در مردان و زنان نشان مي دهد. در هر دو جنس بيشترين افزايش در نمايه توده بدني در سنين 29-20 سال و با شدت كمتر در سنين 39-30 سال مشاهده شد. در مردان تغييرات در محيط دور كمر اساساً بين فازهاي1 تا 2 بيشتر از 2 تا 3 بود، اما اين روند در زنان ديده نشد (شكل1-ب). مردان بويژه در جوانترين گروه سني (29-20 سال)، تغييرات بيشتري را در شيوع اضافه وزن، چاقي و چاقي شكمي نشان دادند (شكل 1 -ج، 1 -د و1 -ه). در هر 3 فاز، ارتباط معني داري بين جنس مؤنث و اضافه وزن، چاقي و چاقي شكمي مشاهده شد، اما قدرت اين ارتبـاط بـ ين فازهاي 2 و 3 كمتر از فاز تا1 2 بود (001/0<P) (جدول 3).
غذايي پرچربي، پركربوهيدرات و كم فيبر نـسبت داد (14). درايران مـشاغل كـم تحـرك (پـشت م يـز نـش يني) و اسـتفاده ازسيستم هاي حمـل و نقـل موتـوري بـراي جابجـايي بـه جـايپياده روي يا دوچرخهسواري روند رو به رشـدي داشـته (15) و اين عوامل در سراسر دنيا (16) منجر به كاهش سطح فعال يـت بدني شده است كه عاملي عمده در افزايش روند چاقي و چاقي شكمي است. اين يافته ها موافق مقالات و مستندات موجود در ايالات متحده امريكا (6) و فنلاند (17) است. چنـد ين مطالعـه عوامـل م رتبط ب ا توزي ع چرب ي ب دن ي را ن شان داده ان د؛ از مهمترين اين عوامل مـيتـوان كـاهش سـطح فعال يـت بـدن ي، افــزايش تعــداد افــراد ســيگاري و تغييــر در ميــزان مــصرف چربي ها ي ترانس و فيبرها را نام برد (18). بحث
يافته هاي اين مطالعه در طي6/6 سال روند رو به رشد چاقي و چاقي شكمي را در بـين جمع يـت شـهر ي بزرگـسال تهـران نشان داد. شيوع چاقيدر مردان و زنان به ترتيب 33% و 23% افزايش داشت. در طي اين دوره زماني چاقي شكمي در مردان
71% و در زنان 9% افزايش را نـشان داد. بنـابرا ين رونـد رو بـه
رشد چاقي شكمي بطور چشمگيري در مردان ب يـشتر از زنـان بود. در انتهاي مطالعه شيوع چاقي شكمي در مردان و زنان بـه ترتيب 63% و 84% بود.
اين افزايش در شيوع چاقي و چاقي شكمي ممكن اسـت بـه علت تغيير در شيوه زندگي و الگوهاي تغذ يهاي در ايران باشـد (13) و ميتوان آنـرا بـه صـنعت ي شـدن، جايگزيني رژ يـم هـاي

جدول 2 – شيوع اضافه وزن، چاقي و چاقي شكمي در سه فاز مطالعه قند و ليپيد تهران

-42498-213777چاقي
%

سني

اضافه

وزن
%

اد
تعد

گروه

)
سال
(

شكمي

چاقي
%

فاز

2

فاز
1

چاقي

%

سني

اضافه



قیمت: تومان

دسته بندی : پزشکی

دیدگاهتان را بنویسید