پژوهنده (مجله پژوهشي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي) تاريخ دريافت مقاله: 17/5/88 سال پانزدهم، شماره 3، پي در پي 75، صفحات 115 تا 122 تاريخ پذيرش مقاله: 27/3/89 مرداد و شهريور 1389

الگوي مصرف سيگار در دانش آموزان نوجوان شهر تهران
دكتر علي رمضانخاني1*، فاطمه سربندي زابلي2، دكتر افسانه زرقي3، دكتر غلامرضا حيدري4، دكتر محمد رضا مسجدي5

دانشيار، دانشكده بهداشت، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي
كارشناس آموزش و ارتقاي سلامت، معاونت امور بهداشتي، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي
گروه علوم اعصاب شناختي، مركز تحقيقات جراحي مغز و اعصاب عملكردي، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي
مركز تحقيقات پيشگيري و كنترل دخانيات، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي
-10665225811

استاد، گروه داخلي، مركز آموزشي، پژوهشي ودرماني سل و بيماريهاي ريوي، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي چكيده
سابقه و هدف: برطبق گزارش سازمان جهاني بهداشت روزانه بين 100000- 80000 جوان شـروع بـه مصـرف فـراورده هـاي دخـاني مي كنند كه اكثراً در كشورهاي در حال توسعه زندگي ميكنند. از آنجا كـه بـيش از 70% از نوجوانـان (19-10 سـاله ) كشـور در حـال تحصيل هستند و مدرسه به عنوان اولين محيط اجتماعي آموزشي بعد از خـانواده از اهميـت بسـزايي در شـكل گيـري رفتارهـاي فـرد برخوردار است، اين پژوهش در مدارس اجرا گرديد. اين مطالعه با هدف تعيين الگوي مصرف سيگار در دانش آموزان شهر تهران در سال تحصيلي 87- 1386 صورت گرفت.
مواد و روشها: اين مطالعه مقطعي- توصيفي به روش تصادفي چند مرحله اي خوشه اي و با استفاده از پرسشـنامه اسـتانداردGYTS (Global Youth Tobacco Survey) بر روي جمعيت دانشآموزان شهر تهران شـامل 4523 نفـر (2272 پسـر و 2251 دختـر ) در سال تحصيلي 87-1386 انجام گرديد. تجزيه و تحليل اطلاعات با استفاده از آزمون كايدو صورت گرفت.
يافته ها: 4523 دانش آموز (2/50% مذكر و 8/49% مونث) بررسي شدند. ميانگين سني شركت كنندگان در مطالعه 09/2±69/14 سـالبود. تجربه مصرف سيگار و قليان به ترتيب 5/25% و 9/54% محاسبه گرديد. بيشترين فراواني درصد تجربه كننـدگان مصـرف در گـروه سني 15-14 سالگي (6/27%) قرار داشت. بيشترين فراواني درصد نحوه دستيابي به سيگار مصرفي در دانش آموزان مصرف كننده فعلـياز مغازه يا فروشگاه (8/38%) گزارش شد. بيشترين مكان كشيدن سيگار در پسران مصرفكننده فعلي (6/36%) در مكانهـاي عمـومي و در دختران (6/51%) در خانه بود. 0/22% از مصرف كنندگان فعلي بيش از 5 نخ سيگار در طي 30 روز گذشته كشيده بودنـد . تقريبـاً ازهر پنج نفر مصرف كننده فعلي يك نفر اقدام به ترك و تلاش جهت ترك سيگار در سال گذشته داشته اند. پسران مصـرف كننـده فعلـيسيگار بيشتر از دختران اقدام به ترك سيگار (01/0p<) داشتند.
نتيجه گيري: نتايج با بسياري از مطالعات در جهان همخـواني دارد. شـيوع قابـل توجـه تجربـه و مصـرف دخانيـات طراحـي و اجـرايبرنامه هاي پيشگيري با رويكرد سطح اول پيشگيري جهت سنين پايينتر، نظارت و اجراي قوانين منع فـروش دخانيـات بـه نوجوانـان وبررسي عوامل موثر بر مصرف لازم به نظر ميرسد.
واژگان كليدي: سيگار، دانش آموزان، نوجوان، تهران.
15245832

مقدمه1
بر طبق گزارش سازمان جهاني بهداشت روزانه بين 100000- 80000 جوان شروع به مصرف فراورده هاي دخاني

*نويسنده مسئول مكاتبات: فاطمه سربندي زابلي؛ تهران، خيابان دكتر شريعتي، تقاطع استاد مطهري، ساختمان شماره 3 ستاد، معاونـت امـور بهداشـتي، دانشـگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي؛ پست الكترونيك: [email protected]
مي كنند كه اكثر آنان در كشورهاي درحال توسعه زندگي مي كنند (1،2). به رغم تبليغات زيادي كه در كشورهاي در حال توسعه در مورد خطرات سيگار كشيدن انجام شده است، هنوز درصد بالايي از اين جوامع به مصرف دخانيات ادامه مي دهند و همچنين در بعضي از گروههاي جامعه مانند زنان، مصرف سيگار در دهه اخير افزايش چشمگيري داشته است (3). تحقيقات نشان مي دهند اكثر معتادان به دخانيات، مصرف آن را زير سن 18 سالگي و در دوران نوجواني آغاز مي كنند وهرچه افراد در سنين پايينتري شروع به مصرف سيگار كنند،احتمال سيگاري شدن آنان در دوران بزرگسالي بيشتر است. گزارشهاي اخير نشان مي دهند كه ميزان شيوع در ميان نوجوانان رو به افزايش بوده و سن شروع به مصرف كاهش يافته است. علاوه براين، كساني كه سيگار كشيدن را از نوجواني شروع مي كنند احتمال بيشتري دارد كه در بزرگسالي تبديل به سيگاريهاي قهار شوند و لذا دچار بيشترين ميزان مرگ و ميرهاي ناشي از مصرف سيگار نيز مي گردند. (2،1).
شواهد قابل توجهي موجود است كه در دهه اخير تبليغات دخانيات عمدتاً نوجوانان و جوانان را هدف قرار داده است (3) لذا بهترين زمان براي انجام اقدامات مداخله اي و اجراي راهبردهاي پيشگيرانه در مورد مصرف دخانيات در سنين نوجواني و حتي قبل از آن تصور مي شود.
گستردگي و شيوع مصرف دخانيات در بين نوجوانان در مناطق مختلف جهان از 3% تا 80% متغير است. وارن بر پايه
يافته هاي Global Youth Tobacco Survey (GYTS) در 75 منطقه از 43 كشور جهان (2001-1999) بين نوجوانان
15-13 ساله، شيوع تجربه كشيدن سيگار و مصرف فعلي آن را به ترتيب 33% و 14% گزارش كرد (4). همچنين نتايج GYTS در 132 كشور بين سالهاي 2005-1999 نشان داد كه تقريباً 9% دانش آموزان مصرف كننده فعلي دخانيات بودند در حاليكه 11% مصرف كننده فعلي ساير محصولات دخاني به غير از سيگار بودند (5).
مطالعه اي كه در طي سالهاي 78-1377 در شهر تهران انجام شد نشان داد كه شيوع تجربه سيگار در پسران و دختران به ترتيب 35% و 9/26% بود (6). در حالي كه پژوهش ديگر در رشت شيوع تجربه مصرف سيگار و كشيدن گاهگاهي سيگار در ميان افراد سيگاري در پسران دبيرستاني را به ترتيب 15% و 6/54% گزارش كرد (7). همچنين مطالعه اي كه در سال 1382 در شهر تهران صورت گرفت شيوع كشيدن سيگار به صورت گاهگاهي را در دانش آموزان دبيرستاني 2/28% منتشر كرد (8).
طبق اطلاعات منتشر مركز آمار ايران بيش از 70% از نوجوانان (19-10 ساله) كشور در حال تحصيل مي باشند و از آنجا كه مدرسه به عنوان اولين محيط اجتماعي آموزشي بعد از خانواده از اهميت بسزايي در شكلگيري رفتارهاي فرد برخوردار است لذا تصميم گرفته شد براي به دست آوردن اطلاعات اختصاصي در مورد الگوي مصرف سيگار براي گروه سني نوجوانان پژوهش در مدارس اجرا گردد تا مبنايي براي طراحي مداخله اثر بخش روي درمان و يا پيشگيري از استعمال دخانيات دراين گروه سني باشد.

مواد و روش ها
اين مطالعه مقطعي به روش تصادفي چند مرحله اي خوشه اي و با استفاده از پرسشنامه استاندارد GYTS بر روي نمونه اي از جمعيت دانش آموزان شهر تهران در پايه پنجم مقطع ابتدايي، سه پايه راهنمايي، دبيرستان و هنرستان در سال تحصيلي 87-1386 انجام گرديد. شهر تهران بر اساس ويژگيهاي جمعيتي، اقتصادي و اجتماعي به سه بخش شمالي، مياني و جنوبي تقسيم شد و مناطق آموزش پرورش، مدارس و كلاسهاي مدارس منتخب در هر بخش به روش تصادفي انتخاب شدند. در مجموع 8 منطقه آموزش و پرورش (مناطق 1، 3، 4، 7 ، 12، 13 و 15)، 67 مدرسه كه شامل 18 ابتدايي ،
20 راهنمايي، 21 دبيرستان و 10 هنرستان و جمعاً 172 كلاس كه از اين تعداد 21 كلاس پنجم ابتدايي، 63 كلاس راهنمايي، 66 كلاس دبيرستاني و 22 كلاس هنرستاني به روش تصادفي انتخاب شدند. در نهايت 4523 دانش آموز كليه كلاسهاي منتخب مورد بررسي، وارد مطالعه شدند. متغيرها با استفاده از يك پرسشنامه خود ايفا شامل پرسشنامه هسته اي استاندارد توصيه شده از سوي سازمان جهاني بهداشت (WHO) و مركز كنترل و پيشگيري از بيماريها (CDC) بررسي شدند. اين پرسشنامه در طرح GYTS به كار گرفته و توصيه شده است. براي افزايش دقت پس از ترجمه مجدد پرسشنامه و تغييرات اعمال شده، روايي پرسشنامه توسط پانل كارشناسان مركب از متخصصين مربوطه صورت گرفت و براي تعيين پايايي پرسشنامه از روش بازآزمايي استفاده گرديد.
حوزه هاي ارزيابي در اين پژوهش شامل سئوالاتي در مورد الگوي تجربه و مصرف فعلي، سن اولين تجربه مصرف، روش تهيه، محلهاي مصرف و هزينه صرف شده براي خريد سيگار و همچنين سئوالاتي در خصوص ترك سيگار بود. پرسش كنندگان و ناظرين در جلسات توجيهي- آموزشي قبل از شروع طرح شركت نمودند. پيش از توزيع پرسشنامه با رعايت موازين اخلاقي پژوهش آموزشهاي لازم توسط كارشناسان مربوطه داده شد. آنگاه پرسشنامهها بدون ثبت نام و نام خانوادگي ميان دانش آموزان بدون حضور معلم يا مسئولين مدرسه توزيع شد. شاخصهاي اصلي الگوي مصرف سيگار مطابق تعاريف سازمان بهداشت جهاني و مركز كنترل و پيشگيري بيماريها است. تجربه كننده سيگار و يا قليان شامل دانش آموزاني شد كه در طول عمر خود سيگار و يا قليان را حتي يك يا دو پك كشيده بودند. مصرف كننده فعلي بهدانش آموزاني اطلاق شد كه در طي 30 روز قبل از تكميلپرسشنامه يك روز و يا بيشتر سيگار كشيده بودند. مصرف كننده فعلي مكرر شامل دانش آموزاني شد كه در طي 30 روز گذشته به مدت 20 روز و يا بيشتر سيگار استعمال كرده بودند. سن اولين تجربه كشيدن سيگار، سني است كه دانش آموز اولين بار سيگار را امتحان كرده بود. غيرسيگاري شامل دانش آموزي شد كه مصرفكننده فعلي نبود. پس از تكميل و جمع آوري پرسشنامه ها، ابتدا داده ها در برنامه Epi Info وارد رايانه شد. تحليل هاي آماري اين مطالعه با استفاده از نرم افزار آماري 16 SPSS Inc., Chicago ) SPSSIL, USA) انجام گرديد. يافته ها به صورت درصد و همچنين با فاصله اطمينان (CI) 95 درصد آورده شد. جهت مقايسه بين شيوع متغيرها در گروههاي مختلف و رابطه بين متغيرها از آزمون مربع كاي استفاده شد. P-value براي معني دار شدن از نظر آماري كمتر از 05/0 در نظر گرفته شد.

يافته ها
از 4523 دانش آموز نوجوان مورد بررسي، 572 نفر (6/12%) در مقطع ابتدايي، 1656 نفر (6/36%) در مقطع راهنمايي، 1725 نفر (1/38%) در مقطع دبيرستان و 570 نفر (6/12%) در مقطع هنرستان قرار داشتند. ميانگين سني در كل دانش آموزان 09/2±69/14 سال بود. توزيع سني و جنسي دانش آموزان مورد مطالعه بر حسب مقطع تحصيلي و جنس در جدول 1 آورده شده است.

جدول 1- توزيع سني و جنسي دانشآموزان نوجوان مورد مطالعه برحسب جنس، مقطع و پايه تحصيلي
دختر پسر ميانگين ±انحراف
معيار (سال) پايه مقطع
تحصيلي
(14/8)333 (10/5)239 11/48 ±0/65 پنجم ابتدايي
(32/7)274 (31/2)255 12/37±0/63 اول راهنمايي
(33/8)284 (35/5)290 13/38±0/69 دوم (33/5)281 (33/3)272 14/42±0/66 سوم (32/4)288 (38/2)320 15/53±0/83 اول دبيرستان
(38/1)338 (37/5)314 16/37±0/69 دوم (29/5)262 (24/3)203 17/20±0/65 سوم (15/2)29
(38/2)73
(46/6)89 (13/7)52
(50/1)190
(36/1)137 15/94 ±0/84
16/46 ±0/73
17/44 ±0/77 اول دوم سوم هنرستان
(49/8)2251 (50/2)2272 14/69±2/09 كل
شيوع تجربه مصرف، مصرف فعلي، مصرف فعلي مكرر سيگار در كل دانش آموزان مورد بررسي به ترتيب 5/25% (2/28-8/22=CI=5/8-9/0)%7/4 ،(%95CI95%) و 9/1%
(7/2-1/1=CI95%) بود. جدول 2 وضعيت مصرف سيگار را به تفكيك جنس و مقطع تحصيلي نشان مي دهد. تجربه مصرف سيگار در پسران راهنمايي و دبيرستاني به طور معني داري از دختران در همان مقاطع بيشتر بود (به ترتيب 01/0p<، 05/0p<). بين ميزان مصرف فعلي سيگار پسران دبيرستاني و هنرستاني و دختران همان مقاطع اختلاف معني داري مشاهده شد (به ترتيب 01/0p<0/05 ،p<). مصرف فعلي مكرر سيگار در پسران راهنمايي و دبيرستاني به طور معني داري از دختران همان مقاطع بيشتر بود (به ترتيب01/0p<0/01 ،p<).
بيشترين فراواني درصد تجربه كنندگان مصرف در گروه سني 15-14 سالگي (6/27%) قرار داشت. نتايج نشان داد 2/21% از دانش آموزان، زير سن 10 سالگي تجربه سيگار را داشتند كه اين ميزان در دختران نوجوان 1/17% و در پسران 8/24% محاسبه گرديد. از بين نوجوانان مصرف كننده فعلي سيگار 0/22% (6/24-4/19=CI95%) بيش از 5 نخ سيگار در روز در طي 30 روز گذشته كشيده بودند كه اين ميزان در پسران 9/25% و در دختران 3/16% بود.

جدول 2 – وضعيت مصرف سيگار در دانش آموزان نوجوان شهر تهران بر حسب جنس و مقطع تحصيلي
مصرف فعلي مكرر سيگار مصرف فعلي سيگار تجربه مصرف سيگار مقطع جنس
تحصيلي
0/0
0/2(-0/1-0/5)
1/4(0/7-2/1) 0/6 (0/1-1/1)
2/9 (1/9-3/9)
8/4 (6/7-10/1) *5/4 (4/0-6/8)
14/5 (12/3-16/7)
33/6 (30/7-36/5) ابتدايي راهنماييدختر
دبيرستان
5/7(4/3-7/1) 20/9 (18/4-23/4) 47/6 (44/5-50/7) هنرستان
1/0 (0/4 -1/6) 6/1(4/6 -7/6) 23/5(20/9 -26/1) كل
0/4(0/0-0/8)
1/2(0/5-1/9)
4/6(3/3-5/9) 0/4 (0/0-0/8) 4/5 (3/2-5/8)
13/1 (11/0-15/2) 6/8 (5/2-8/4)
18/4 (16/0-20/8)
37/6 (34/6-40/6) ابتدايي
پسرراهنمايي
دبيرستان
3/2(2/1-4/3) 12/8 (10/7-14/9) 37/6 (34/6-40/6) هنرستان
2/7 (1/7 -3/7) 8/6(6/9 -10/3) 27/5(24/7-30/3) كل
* اعداد به صورت درصد و اعداد داخل پرانتز 95% فاصله اطمينان است

بيشترين درصد فراواني نحوه دستيابي به سيگار مصرفي در 30 روز گذشته در دانش آموزان مصرف كننده فعلي سيگار، خريد از فروشگاه يا مغازه (8/38%) بود. همچنين 5/61% از دانش آموزان دختر و 6/74% از دانش آموزان پسر مصرف كننده فعلي جهت تهيه سيگار مصرفي خود پول پرداخت كردند.
در خصوص فروش سيگار به نوجوانان و اجراي قوانين كنترل دخانيات اطلاعات بدست آمده نشان مي دهد كه بنا به اظهار 1/70% از نوجوانان مصرف كننده فعلي زير 18 سال (دختران
7/69%، پسران 4/70%) فروشندگان بدون توجه به منع قانوني به آنها سيگار فروخته اند. اين ميزان در پايه پنجم ابتدايي ومقاطع راهنمايي، دبيرستان و هنرستان به ترتيب 7/66%،
4/54%، 7/69% و 8/84% بود.
نمودار 1 مكان كشيدن سيگار در دانش آموزان مصرف كننده فعلي سيگار را نمايش مي دهد. محل كشيدن سيگار در كل دانش آموزان مصرف كننده فعلي 8/37% در خانه خود بود كه بيشترين ميزان را نشان مي دهد. بيشترين مكان كشيدن سيگار در پسران مصرف كننده فعلي (6/36%) در “مكانهاي عمومي مانند پارك، خيابان” و در دختران (6/51%) در “خانه خود” بود.

0
10
20
30
40
50
60
خودم

خانه

در
مدرسه

در
كار

محل

در
*
دوستان

ھا
درخانه

مھماني

در

مانند

ھايي

درمكان
غيره

و

خيابان

پارك
،
ديگر

مكاني

در
دختر
پسر
درص
د
مكان

0

10

20

30

40

50

60

خودم



قیمت: تومان

دسته بندی : پزشکی

دیدگاهتان را بنویسید