255 مجله زمین شناسی مهندسی،جلد اول، شماره 3 پاییز 1382

ارزيابي آسيبپذيري آبهاي زيرزميني دشت قزوين

مجيد خلقي: دانشيار گروه مهندسي آبياري و آباداني دانشگاه تهران رضوان تاکي: دانشجوي کارشناسي ارشد گروه مهندسي آبياري و آباداني دانشگاه تهران
تاريخ: دريافت ١٧/٢/٨٢ پذيرش ١٦/٥/٨٤

چکيده
1268732149348

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

در اک ثر مناطق ايران آب هاي زيرزميني كه تامين کننده اصلي آب کشاورزي، شرب و مصارف صنعتي
هستند در حال حاضر شديدﹰا تحت تأثير برداشت بي رويه قرار گرفته است. با توجه به عدم امکان
جاي گزيني اين منبع آب ارزشمند، محافظت از آن امري ضروري به نظر مي رسد. دشت قزوين به علت
شرايط خاص خود و وجود واحدهاي صنعتي و فعاليت هاي کشاورزي، شهرها و شهرکهاي صنعتي
متعدد در حال حاضر از مناطق بحراني و آسيبپذير است . در اين مقاله براي برآورد آسيب پذيري دشتقزوين از روشDRASTIC استفاده شد. به کمک سيستم اطلاعات جغرافيايي(GIS) نقشه
آسيب پذيري آب خوان تهيه و مقدار شاخصDRASTIC عمومي از ۳۵ تا ۱۰۸ در کل منطقه برآورد
شد. با توجه به شاخصDRASTIC عمومي تقريبﹰا ۱۱ درصد از سطح منطقه داراي آسيب پذيري کم و
در حدود ۴۳ درصد از سطح منطقه آسيبپذيري متوسط و در حدود ۳۷ درصد آسيب پذيري زياد و ۱۰درصد آسيب پذيري بسيار زياد داشتند. طبق نقشه آسيب پذيريDRASTIC محدوده باتلاق و اراضي
باير واقع در شرق و مرکز دشت داراي آسيبپذيري زياد بودند و با ميزان افزايش نيترات و همچنين
مقدار هدايت الکتريکي در منطقه مطابقت دارد. با در دست داشتن اين شاخص مي توان براي حفاظت ازآب خوان و حريم کيفي آن تدابيري انديشيد.
مقدمه
افزايش بي رويه جمعيت در سال هاي اخير، محدوديت منابع آب هاي سطحي و بهره برداريبيش از اندازه از سفرة آب هاي زيرزميني باعث ببار آمدن خسارات جبران ناپذيري به منابعطبيعي کشور در سال هاي گذشته شده است. فعاليت هاي کشاورز ي، صنعتي و شهري،آلاينده هاي مختلفي را به سفرة آب زيرزميني تحميل مي کنند.
مديريت کيفي آب هاي زيرزميني در گام اول مستلزم شناخت کافي منشأ آلاينده هايآب خوان و معادلات مربوط به آن است ودر گام دوم نياز به ابزاري دارد تا بتواند عکس العملتنش هاي مختلف کمي و کيفي وارد به سفره را در شرايط فعلي و آينده پيش بيني کند .بدون شک بهترين حالت شناخت رفتارهاي يک سيستم سفرة آب زيرزميني تحقيقات دراز مدتبراي هر منطقه است که با توجه به ميزان محدود بودجه هاي تحقيقاتي عم ﹰلا امکان پذير نيست.
1268732149348

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

در اين ميان با ابزارهاي محاسباتي و شبيه سازها مي توان با دقت قابل قبول به شاخص هاييدست يافت و بر اساس آن تصميمهاي لازم را در مورد مديريت آب خوان اتخاذ کرد.[١] حريم كيفي منابع آب زيرزميني يا تعيين محدودة حفاظت آب زيرزميني عبارت است ازتعيين محدوده ها يا حريم هاي حفاظت كيفي در چندين سطح براي منابع آب زيرزميني درمقابل آلاينده هاي ناشي از فعاليت هاي انساني كه براي هر كدام از سطوح حريم كيفي،محدوديت ها و تغييرات خاص فعاليت هاي انساني وضع مي شود. تعيين حريم كيفي در سطحيك آب خوان بر اساس آسيب پذيري انجام مي گيرد. نقشه هاي آسيب پذيري حساسيت منبع آبزيرزميني نسبت به آلودگي را از طريق تعدادي از متغيرهاي هيدروژئولوژيكي نشان مي دهد.
بررسي آسيب پذيري آب زيرزميني از سال ١٩٧٠ شروع شد (آلبينت و همکاران[٣] ) و سپس آست و همکاران.[٥] در سال ١٩٨٠ آن را پي گيري كردند. پس از آن، روش هاي مختلفي براي برآورد آسيب پذيري و همچنين تهيه نقشة آن براي مناطق مختلف با توجه بهشرايط هيدروژئولوژيکي آب خوان ها پيشنهاد شد .
ايوان و ماير در سال ١٩٩٠ [٧] در منطقه دلور جنوبي امريكا با استفاده از سيستم اطلاعاتجغرافيايي و شاخصDRASTIC اصلاح شده پتانسيل آلودگي منطقه را تعيين كردن د. در اين تحقيق سه پارامتر تغذية خالص، اثر منطقة غير اشباع و نوع آب خوان در نظر گرفته نشد ودر عوض از پارامترهاي كاربري اراضي و پوشش زمين و چگالي سيستم مخزن گند زدايي1 استفاده كردند . آن ها بيان كردند كه روش مزبور اطلاعات مربوط به آب زيرزميني را درمقياس هاي بزرگ جغرافيايي با جزئيات كامل براي حفاظت آب هاي زيرزميني در اختيارسازمان حفاظت محيط زيست قرار مي دهد.
دوئرفلايگرو زولن [٦] آسيب پذيري آب خوان كارستي در سوئيس را با استفاده از روشEPIK در سال ١٩٩٧ تعيين كردند. در اين پژوهش چهار نوع آسيب پذيري زياد(١٩-٩) ومتوسط(٢٥-٢٠) و كم (٣٤-٢٦) و بسيار كم در مناطقي كه حداقل ٨ متر پوشش حفاظتي خاك شامل مواد تركيبي رسوبي- فرسايشي با كم ترين هدايت هيدروليكي باشند، تعيين شد.
1268732149348

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

تاپينتا و هوداك (٢٠٠٣) [١٠] با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي پتانسيل آلودگي آبزيرزميني توسط آفت كش ها را در مركز تايلند بررسي كردند. براي اين ارزيابي از فاكتورهاييمانند بافت خاك، شيب، كاربري اراضي، بارندگي و عمق چاه استفاده شد. فاكتورهاي آسيب پذيري و وزن هاي مربوطه با توجه به غلظت آفت كش ها در ٩٠ چاه موجود در منطقهتعيين شد . عمق چاه مهمترين فاكتور در آسيب پذيري بود. همبستگي معني داري در سطحاطمينان ٩٥ درصد بين غلظت هاي مشاهده شده و نسبت هاي ميانگين بارندگي براي ١٠ آفت كش به دست نيامد. به همين دليل اين فاكتور در بررسي آسيب پذيري نهايي از بينپارامترها حذف شد.
العدامت و فوستر (٢٠٠٣) [٢] آسيب پذيري آب خوان بازالتيک٢ واقع در اردن را با استفاده ازGIS، سنجش از دور و روشDRASTIC انجام دادند. به علت فقدان داده هدايت
هيدروليكي اين پارامتر حذف شد. پتانسيل ريسك آب زيرزميني نسبت به آلودگي با استفاده ازكاربري اراضي به اضافه پارامترهايDRASTIC به دست آمد. نتايج با داده هاي هيدروشيميآب خوان آزموده شد. پارامتر تغذية خالص بر اساس روش پيسكوپو (٢٠٠١)[٨] به دست آمد

۱ – Septic tank system
2 – Basaltic
و وزن و نسبت هاي كاربري اراضي هم مشابه تحقيق سكاندا (١٩٩٨)[٩] فرض شد. روش DRASTIC در دو مرحله اجرا شد. مرحلة اول مربوط به شرايط فيزيكي محيط مورد بررسي و مستقل از نحوة استفاده از اراضي، و مرحلة دوم شامل فاكتورهاي ريسك مربوط به كاربرياراضي بود . مقدار اين شاخص بين ١٣٩-١٢٣ بود كه به دو گروه آسيب پذيري متوسط و كمتقسيم شد . آنان بر اساس روشDRASTIC اصلاح شده(DRASTIC به علاوه ريسك)
بيان كردند كه كاربري اراضي پتانسيل آسيب پذيري متوسط آب زيرزميني را در حد ١ درصدافزايش مي دهد.
1268732149348

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

در اين بررسي از بين روش هاي معمول محاسبة آسيب پذيري، روشي متناسب با شرايطمنطقه مورد بررسي(آب خوان قزوين ) انتخاب و حريم حفاظت كيفي آب زيرزميني منطقهتعيين مي شود . در نهايت نقشه هاي آسيب پذيري سفره آب زيرزميني تهيه مي شود، تا بر اساسآن بتوان مديريت هاي لازم را براي جلوگيري از ايجاد و يا افزايش آلايندگي در محدودة تعيينشده اعمال كرد.
منطقه بررسي شده
منطقة بررسي شده دشت قزوين است که در تقسيمات كشوري، بخشي از استان قزوين راشامل مي شود كه در فاصله حدود ١٥٠ كيلومتري شمال غربي تهران قرار گرفته است. شكل ١ موقعيت اين منطقه را در کشور و در استان نشان مي دهد.
استان قزوين از سمت شمال هم جوار استان گيلان، از غرب با استان زنجان، از جنوبغربي با استان همدان و از جنوب با استان مركزي و از شرق با استان تهران هم جوار است.
محدودة مطالعاتي قزوين بين طول هاي شرقي ١٠ دقيقه و ٤٩ درجه و ٤٠ دقيقه و ٥٠ درجه وعرض هاي شمالي ٢٠ دقيقه و ٣٥ درجه و ٢٠ دقيقه و ٣٦ درجه جغرافيايي قرار گرفته و ارتفاع حداكثر برابر ٢٩٧١ متر و حداقل ١١٠٠ متر و متوسط منطقه حدود ١٢٥٠ متر از سطح دريا است. كل حوز ة آبريز ٩٣٧٦ كيلومتر مربع كه ٣٨٤٢ كيلومتر آن را دشت و باتلاق تشكيل دادهاست. اين محدوده از شمال با حوضه آبريز شاهرود، از غرب با حوضه هاي آبريز ابهررود وخررود، از جنوب با حوضة آبريز رودخانههاي شورچاي، قره بلاغ لار و قره چاي و از شرقبا حوضه هاي آبريز رودخانه كردان و كرج هم جوار است.
1268732149348

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:40 IRST on Saturday October 28th 2017

31242-2666999

ا

شکل

شده

بررسي

منطقه

موقعيت

نقشة

)

قزوين

دشت
(

ا

شکل

شده



قیمت: تومان

دسته بندی : زمین شناسی

دیدگاهتان را بنویسید