فصلنامه علمی پژوهشی بیهوشی و درد، دوره 5، شماره 2، زمستان 1393
5292427-108299

پیگیری 18 ماهه اثربخشی حساسیتزدایی با حرکات چشم و پردازش مجدد بر درد عضو خیالی بیماران مبتلا به قطع عضو
محمد بهنام مقدم1، عزیز بهنام مقدم*2، علیرضا ماردپور3، محمد لطیف راستیان4، اکبر رستمینژاد5، نعیم عبدی6
کارشناس ارشد پرستاری مراقبتهای ویژه، دانشگاه علوم پزشکی ایرانشهر .1
دانشجوی دکترای روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، پردیس تحصیلات تکمیلی علوم و تحقیقات کهگیلویه و بویراحمد، یاسوج .2
دکترای روانشناسی، پردیس تحصیلات تکمیلی علوم و تحقیقات کهگیلویه و بویراحمد، یاسوج .3
کارشناس ارشد پرستاری، دانشگاه علوم پزشکی یاسوج .4
کارشناس ارشد بیهوشی، دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، یاسوج .5
281647139945

دانشجوی کارشناسی ارشد پرستاری مراقبتهای ویژه، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران .6
42318004

تاریخ دریافت: 1/9/93تاریخ بازبینی: 51/9/39 تاریخ پذیرش: 22/9/93چکیده
0899951پژوهشـی

مقـاله
48

پژوهشـی

مقـاله

48

1268732128267Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

زمینـه و هـدف: سـالانه بهدلیـل عواملـی از قبیل بیمـاری، ترومـا و نواقص مادرزادی حـدود 200 تـا 500 میلیون قطـع عضـو در کل جهان صورت میگیـرد، کـه از ایـن تعـداد بهطـور تقریبـی 85 درصـد آنهـا مربـوط بـه انـدام تحتانی میباشـد. وجـود درد انـدام خیالی بـرای افرادی بـا قطع عضو یـک مشـکل عمـده اسـت و بـرای افـرادی کـه نیازمنـد درمان هسـتند، چالش هـای درمانـی را می طلبـد. مطالعـه حاضر با هـدف پیگیـری 18 ماهه اثربخشـی حساسـیت زدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد بـر درد عضو خیالـی بیمـاران مبتلا به قطـع عضو صـورت گرفت.
مـواد و روشهـا: مطالعـه حاضـر یـک پژوهش نیمـه تجربی میباشـد .40 بیمـار مبتلا به قطع عضـو، کـه از درد عضو خیالـی رنج میبردنـد و مدتهای طولانـی تحـت درمـان دارویـی بودنـد، بهصـورت نمونهگیـری در دسـترس) 1391تـا1393( انتخاب شـده و بهطـور تصادفی بـه دو گروه تجربـی و کنترل تقسـیم شـدند. روش درمانـی حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجدد برای هـر بیمار بهطـور جداگانه در 12 جلسـه یک سـاعته در طی یک مـاه اجـرا شـد. بهمنظـور گـردآوری دادههـا از پرسـشنامه اطلاعات دموگرافیـک و مقیاس رتبهبندی درد اسـتفاده شـد. دادههای گردآوری شـده درد عضو خیالـی در قبـل از مداخلـه، بعـد از مداخلـه و 18 مـاه پیگیـری با اسـتفاده از آمار توصیفـی، و آزمـون اندازهگیری مکرر تجزیه و تحلیل شـدند.
یافتهها: میانگین درد عضو خیالی در قبل از مداخله، بعد و 18 ماه پیگیری بهترتیب 08/1±15/7، 32/1±40/3 و 01/1±75/1 بود، که با استفاده از آزمون اندازهگیری مکرر اختلاف معنیداری را نشان داد) 0/001>P(.
نتیجهگیری: نتایج نشان دادند که اثربخشی روش حساسیتزدایی با حرکات چشم و پردازش مجدد در درمان درد عضو خیالی در 18 ماه پیگیری بادوام بودهاست. بنابراین توصیه میشود که از این روش بهعنوان یک روش درمانی و مکمل برای درد عضو خیالی بیماران مبتلا به قطع عضو استفاده شود .
واژههای کلیدی: درد عضو خیالی، قطع عضو، حساسیتزدایی حرکات چشم و پردازش مجدد، پیگیری
مقدمه وقایـع احساسـی اسـت کـه یـک فـرد ممکـن اسـت در زندگـی
آمپوتاسـیون یکـی از مختـل کنندهتریـن و آسیب رسـانترین خـود تجربـه کند. حـدود 80 درصد افـرادی که تحـت قطع عضو

نویسنده مسئول: عزیز بهنام مقدم، دانشجوی دکتری روانشناسی، دانشگاه آزادا سلامی، پردیس تحصیلات تکمیلی علوم و تحقیقات کهگیلویه و بویراحمد، یاسوجایمیل: [email protected]
قـرار میگیرنـد، حسهـای عضـو خیالـی را تجربـه میکننـد)7(. و متاسـفانه بیـش از 50 درصد آنهـا از درد عضو خیالی رنج میبرند ،کـه ایـن درد اغلـب شـدید و مزمـن توصیـف میشـود)8(. سـالانه بهدلیـل عواملـی از قبیل بیماری، تروما و نواقص مـادرزادی حدود 200 تـا 500 میلیـون قطع عضـو در کل جهان صـورت میگیرد ،کـه از ایـن تعـداد بهطور تقریبـی 85 درصـد آنها مربوط بـه اندام تحتانـی میباشـد)9(. وجـود درد انـدام خیالی برای افـرادی با قطع عضـو یک مشـکل عمده اسـت و برای افـرادی که نیازمنـد درمان هسـتند، چالشهـای درمانـی را میطلبد. درد ناشـی از قطع عضو میتوانـد سـبب محدودیتهـای روحـی و جسـمی فـرد شـود)2(. درمانهـای غیـر روانشـناختی سـنتی بـرای درد عضـو خیالـی شـامل بیهوشـی موضعی، قطع عصب سـمپاتیک، برداشـتن فشار از روی طنـاب نخاعـی و درمانهـای دارویـی بودنـد)01(. بسـیاری از درمانهـا اثـرات ناچیـزی در کاهـش درد عضـو خیالـی دارنـد ، بهخصـوص درمانهـای دارویـی و درمانهـای تهاجمـی جراحـی . درمانهـای روان شـناختی و رفتاری بیشـترین اثربخشـی را برای کاهـش درد عضـو خیالـی نشـان دادنـد)11(. درمانهـای رفتـاری شـناختی در درمان درد مزمن موثر هسـتند، اما حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد بهطـور خاصـی ارجحتـر میباشـد. در درمانهای شـناختی رفتـاری به بیماران اجـازه داده میشـود کـه افکارشـان یا واکنشهـای فیزیکی آنهـا به حسهای درد تغییـر پیـدا کند، در حالیکـه روش درمانی حساسـیتزدایی بـا حرکات چشـم و پـردازش مجدد نـه فقط از طریق شـناختها کار میکنـد، بلکـه بهنظـر میرسـد کـه اثـر مسـتقیمی بـر روی قسـمت تقویتکننـده تجربـه درد دارد و آن را حساسـیتزدایی می کنـد)21(.
خاطـرات دردنـاک فاکتـوری اساسـی در حفظ و تـداوم درد عضو خیالـی میباشـد و عـدم درمـان ایـن خاطـرات دردنـاک باعـث طولانـی شـدن درد عضـو خیالـی میشـود. روشهایـی کـه در پـردازش خاطـرات تروماتیـک موثـر هسـتند، ممکـن اسـت در کاهـش خاطـرات دردنـاک نیـز موثر باشـند. یـک مداخلـهای که بهطـور ویـژه بـه پـردازش خاطـرات دردنـاک ناشـی از تجـارب منفـی کمـک میکنـد، روش حساسـیتزدایی بـا حرکات چشـم و پـردازش مجـدد میباشـد)31(. ایـن روش جدیـد ایمـن بـوده و عـوارض جانبـی منفـی نـدارد و بـر گفتار درمانـی یـا دارو درمانی متکـی نمیباشـد و فقـط از حرکات منظم و سـریع چشـمان خود بیمـار اسـتفاده میشـود)41(.
بـا توجـه بـه اینکـه اکثـر مطالعـات انجـام شـده بـا روش حساسـیتزدایی بـا حرکات چشـم و پـردازش مجدد بیشـتر روی افـراد مبتـلا به اختلال اسـترس پس از سـانحه تمرکز داشـته اند ، بهنظـر رسـید کـه انجـام تحقیـق در مورد مفیـد بودن ایـن روش در سـایر بیماریهـای میتوانـد کمـک کننـده باشـد. بهخصوص در بیمـاران مبتـلا بـه قطـع عضـو کـه از درد عضـو خیالـی رنـج میبرنـد و درمـان قابـل توجهـی بـرای درد ایـن بیمـاران بـهکار گرفتـه نمیشـود. مطالعـات اندکـی نشـان دادنـد کـه روش حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد در درمان درد عضـو خیالـی موثـر میباشـد)51(. لـذا مطالعـه حاضـر با هدف پیگیـری 18 ماهه اثربخشـی حساسـیتزدایی با حرکات چشـم و پـردازش مجـدد بـر درد عضو خیالـی بیماران مبتلا بـه قطع عضو صـورت گرفت.
مواد و روشها
1268732128267Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

ایـن مطالعـه نیمـه تجربـی در بیمـاران مبتـلا بـه قطـع عضو در شـهر یاسـوج و قزویـن انجام شـد .40 بیمـار مبتلا بـه قطع عضو )در سـال 1391 تـا 1393( بهصـورت نمونهگیـری در دسـترس انتخـاب شـدند و بهطـور تصادفـی بـه دو گـروه تجربـی و کنترل تقسـیم شـدند. اختصـاص نمونههـا بهصـورت تخصیـص تصادفی صـورت گرفـت. معیارهـای ورود به مطالعه شـامل: حداقـل 9 ماه سـابقه درد عضـو خیالـی داشـته باشـد، درد متوسـط تـا شـدید حداقل چهار روز در هفته داشـته باشـد، سـواد خواندن و نوشـتن داشـته باشـد، و اختلالات روانپزشکی، داشتن سـابقه صرع، سابقه مصـرف مـواد مخدر، اختـلالات بینایی و استرابیسـم، بیماریهای سیسـتمیک کـه سیسـتم عصبـی مرکـزی را تحـت تاثیـر قـرار میدهنـد، همـکاری نکـردن بـا درمانگـر، و عـدم تحمـل روش درمانـی بهعنـوان معیارهـای خـروج از مطالعـه در نظـر گرفتـه شـد. پژوهشـگر پـس از کسـب تأییدیـه کمیتهی اخلاق پزشـکی دانشـگاه علـوم پزشـکی یاسـوج بـه شـماره ثبـت 92062710 و گرفتـن رضایـت آگاهانه و مکتوب از نمونههـا و دریافت مجوزهای
50محمد بهنام مقدم و همکاران
1268732128267Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

رسـمی از مسـؤولان مربوط اقـدام به گردآوری دادههـا نمود. هیچ اجبـاری بـرای حضـور آزمودنیهـا در پژوهش وجود نداشـت و به آنهـا اطمینـان داده شـد کـه تمامـی اطلاعـات در خصـوص آنهـا کامـلا محرمانـه خواهد مانـد. از بیماران شـرکت کننده در تحقیق خواسـته شـد کـه از هـر درمـان دیگـری بـرای درمـان درد عضو خیالـی خـود در طـی مطالعـه خـودداری کننـد. برای گـردآوری دادههـا از سـه ابـزار شـامل پرسـشنامه ویژگیهـای جمعیـت شـناختی، مقیـاس رتبهبنـدی درد و مقیـاس ناراحتـی ذهنـی اسـتفاده شـد. ویژگیهای زمینهای شـامل سـن، جنـس، وضعیت تاهـل، علـت قطـع عضـو و محـل آن بـود. بـرای سـنجش میزان درد از مقیـاس عـددی درد اسـتفاده شـد کـه یـک پرسـشنامه خودگـزارش دهـی اسـت و شـدت درد آن بیـن 0 تا 10 میباشـد کـه 0 نشـان دهنده عـدم وجود درد و نمره 10 بیشـترین شـدت درد میباشـد)61(. مقیـاس ناراحتـی ذهنـی یکـی از مقیاسهـای خودگـزارش دهـی میباشـد. مبنـای کار بـا مقیـاس فـوق متکی بـر گزارشهـای فـرد آزمودنـی یـا بیمـار میباشـد، بدیـن صورت کـه فـرد میـزان ناراحتـی ذهنـی خـود را در هـر مرحلـه و بنـا به خواسـته درمانگـر یـا محقـق ارزیابـی و گـزارش میکنـد. بدیهی اسـت کـه در اینجـا صفر به معنای فقـدان ناراحتی ذهنـی و نمره 10 بیانگـر حداکثـر میـزان ناراحتـی ذهنی میباشـد)71(.
روش درمانـی حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد بـرای هر بیمار بهصـورت انفـرادی در اتاق مشـاوره در 21 جلسـه یک سـاعته در طی یک ماه انجام شـد. در هر جلسـه قبل از مداخلـه و بعـد از مداخلـه دو مقیاس ناراحتـی ذهنی و مقیاس رتبهبنـدی درد مجـددا توسـط بیمـاران تکمیل میشـد. علاوه بر ایـن در یـک دوره 18 ماهـه بعد از درمان دوبـاره مقیاسهای فوق توسـط بیمـاران گـروه تجربی تکمیل شـدند. در گـروه کنترل در جلسـه اول پرسـشنامه ویژگیهـای جمعیـت شـناختی، مقیاس رتبهبنـدی درد و مقیـاس ناراحتـی ذهنـی تکمیل شـده، سـپس یـک ماه بعد بـدون هیچگونـه مداخلـهای دوباره پرسـش نامههای فـوق توسـط واحدهـای مـورد پژوهـش تکمیـل شـد. دادههـای گـردآوری شـده در طـی 12 جلسـه درمانـی و 18 مـاه پیگیـری بـا اسـتفاده از نـرم افـزار SPSS 17و با اسـتفاده از آمار توصیفی و آنالیـز واریانـس اندازهگیـری تکـراری و آزمـون تـی زوجی مورد تجزیـه و تحلیل قـرار گرفتند.
یافتهها
بیمـاران مـورد مطالعـه در محـدوده سـنی بیـن 34 تـا 59 سـال قـرار داشـتند. از 40 بیمـار مـورد مطالعـه 70 درصـد) 28 نفـر( مـرد و 30 درصـد آنهـا) 12 نفـر( زن بودنـد. و همـه آنهـا متاهل بودنـد. علـل قطع عضـو در این بیماران بـه ترتیب فراوانی شـامل دیابـت)45 درصـد(، تصادفـات) 40 درصـد(، جنـگ تحمیلی)01 درصـد( و سـرطان)5 درصد( بود. در 60 درصد بیمـاران) 24 نفر( محـل آمپوتاسـیون زیـر زانـو و در 40 درصد آنهـا) 16 نفر( بالای زانو بودهاسـت
آزمـون آنالیز واریانـس اندازهگیری تکراری نشـان داد که میانگین شـدت درد و میانگیـن میـزان ناراحتی ذهنی در گـروه تجربی در قبـل از مداخلـه و بعـد از مداخلـه و در پیگیـری 18 ماهه کاهش آمـاری معنـیداری داشتهاسـت) 0/001>P( و بیمـاران ایـن گـروه بعـد از درمـان و حتـی در پیگیـری 18 ماهـه از اثربخشـی درمـان رضایـت داشـتند. نتایـج آزمـون تـی زوجی نشـان داد که میانگیـن شـدت درد عضو خیالـی در گروه کنترل بعـد از مداخله 1/01)±75/7( در مقایسـه با قبل از مداخله) 15/1±8/6( افزایش معنـیداری یافتـه) 0/001>P( و بیمـاران همچنـان از درد عضو خیالـی رنـج میبردند.
1268732128267Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017

همچنیـن تجزیـه و تحلیل دادهها با اسـتفاده از آزمـون تی زوجی نشـان داد کـه میانگیـن میـزان ناراحتی ذهنـی در بیمـاران گروه کنتـرل بعد از مداخله) 33/1±2/8( در مقایسـه بـا قبل از مداخله 1/86)±1/7( افزایش معنیداری یافتهاسـت)0/001>P( و شـدت ناراحتـی ذهنـی آنهـا حتی با گذشـت زمـان نیز بالا بودهاسـت.بحث
آزمون آنالیز واریانس اندازهگیری تکراری نشان داد که میانگین شدت درد و میانگین میزان ناراحتی ذهنی در گروه تجربی در قبل از مداخله و بعد از مداخله و در پیگیری 18 ماهه کاهش آماری معنیداری داشتهاست) 0/001>P( و بیماران این گروه بعد از درمان و حتی در پیگیری 18 ماهه از اثربخشی درمان رضایت داشتند. نتایج آزمون تی زوجی نشان داد که میانگین شدت درد و ناراحتی ذهنی در گروه کنترل بعد از مداخله در مقایسه با قبل از مداخله افزایش یافته 0/001)>P( و بیماران همچنان از درد عضو خیالی رنج میبردند .
بهنظـر میرسـد کـه روش حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد، بـرای پردازش خاطرات تروماتیک بسـیار مناسـب باشـد و پردازش این خاطرات ناخوشـایند منجر بـه کاهش یا حذف حـس درد میشـود. شـاپیرو مبـدع تکنیـک حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پردازش مجـدد درمانی معتقد اسـت که خاطرات دردنـاک فاکتـوری اساسـی در حفـظ و تـداوم درد عضـو خیالـی میباشـد، کـه اگر با این تکنیک حساسـیتزدایی شـوند، درد بیمار حـذف یـا بـه میـزان قابـل توجهی کاهـش پیـدا میکند. براسـاس مـدل پـردازش اطلاعات هر دو جزء حسـی وعاطفـی درد، بهعنوان

نمودار شماره یک میانگین درد عضو خیالی در قبل از مداخله، بعد از مداخله و 18 ماه پیگیری در گروه تجربی
خاطراتـی کـه بهطـور ناخوشـایند ذخیـره شـدهاند، بایـد پـردازش شـوند، تـا میـزان درد کاهش یابـد)81(.
اولیـن مطالعـه منتشـر شـده در مـورد درمـان درد عضـو خیالـی با اسـتفاده از حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد در مـورد یـک بچـه کلمبیایـی بـود کـه در سـال 1996 بهدلیـل تشـخیص سـرطان، دچـار قطـع عضو انـدام تحتانـی شـد. درد این بیمـار بهطـور کامـل برطـرف شـد و در پیگیـری 2 سـاله همچنان فاقـد درد عضـو خیالـی بـود. نتایـج تحقیق حاضـر با مطالعـه فوق همسـو میباشـد و اثربخشـی حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد بـر درمـان درد عضـو خیالـی را تاییـد میکنـد .مطالعـات دیگـری نیـز درمـان موفـق 10 بیمـار مبتلا بـهدرد عضو خیالـی را بـا اسـتفاده از تکنیک حساسـیتزدایی با حرکات چشـم و پـردازش مجـدد گـزارش کردنـد، کـه نتایـج پژوهـش حاضـر را تاییـد میکنـد)91(. اشـنایدر و همـکاران) 2006( اثربخشـی روش حساسـیتزدایی بـا حـرکات چشـم و پـردازش مجـدد را در درمان 5 بیمـار مبتـلا بـهدرد عضـو خیالـی مورد بررسـی قـرار دادنـد. در تمـام ایـن بیمـاران پـردازش خاطرات ناخوشـایند منجـر به کاهش درد شـد و اثربخشـی این تکنیک در یک دوره 14 ماهه تا دو سـاله
1268732128267Downloaded from jap.iums.ac.ir at 12:34 IRST on Tuesday October 17th 2017



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید