نشريه زمين شناسي مهندسي,جلد دوم، شماره ٢پاييز و زمستان ١٣٨٦

آشكارسازي تغييرات ژئومورفولوژيك و كاربري اراضي خورموسي با استفاده از RS و GIS

دكتر عزتاله قنواتي: دانشگاه تربيت معلم تهران
دکتر پرويز ضيائيان فيروز آبادي: دانشگاه شهيد بهشتي سيدنظام علوينژاد كارشناس ارشد جغرافياي طبيعي
تاريخ: دريافت ١٠/٩/٨٥ پذيرش ٢٨/٨/٨٦

چكيده
ساحل به منزلة فضا يي جغرافيايي داراي شرايط ويژة اقتصادي، تجاري تفريحي و در
برخي موارد استراتژيكياست. بهره برداري بهينه از امكانات محيطي مستلزم شناخت
ويژگي هاي مختلف يك منطقه است. ساحل به منزلة يك اكوسيستم توان مندي هاي بالقو ه و
بالفعل بسيار زيادي براي جذب جمعيت داراست. خورموسي و سواحل آن به دلايل مختلف
تجاري، بازرگاني و منابع عظيم نفت و گاز در جنوب ايران حائز اهميت استراتژيكي زيادي
است. در اين تحقيق با استفاده از تكنيك هاي سنجش از دور و سيستم اطلاعات جغرافيايي و
بر اساس تصاوي ر ماهواره اي سال هاي ۱۹۹۱ و ۲۰۰۳ ميلادي، نقشه هاي توپوگرافي(سال ۱۳۳۵
شمسي)، خاك، زمين شناسي، كاربري اراضي و همچنين داده هاي هواشناسي و جزر و مّدّ
منطقه، تغييرات كاربري اراضي و ژئومورفولوژيك منطقه شناسايي شده اند. براي آشكارسازي
تغييرات، ابتدا نقشه هاي توپوگرافي و تصاوير ماهواره اي منطقه زمين مرجع و موزاييك شده اند.
سپس از روش هاي مختلف شامل تفريق باندهاي مشابه سال هاي مختلف، تحليل مؤلفه هاياصلي(PCA)١ بر روي باندهاي تفريقي براي توليد تصاوير(PCD)٢ و منطق فازي استفاده

Principal Component Analaysis
Principal Component Difference Image
شده است و نقشة درجة شدت تغييرات ايجادشده در نقاط و پديده هاي مختلف منطقه تهيهشده است . بيش ترين تغييرات در پديده هاي طبيعي در اطراف خط ساحل و جزاير موجود در
داخل خورموسي ايجاد شده اند. همچنين طي دورة بررسي تغييرات زيادي در كاربري هاي
اراضي شهرهاي ساحلي ماهشهر و بندر امام ايجاد شده است. اين تغييرات شامل توسعة بندر
امام خميني و تأسيسات عظيم پتروشيمي و شركت هاي وابسته، منطقة ويژ ة اقتصادي، احداث
فرودگاه و غيره هستند كه خود باعث جذب جمعيت از ساير نقاط و گسترش مراكز شهريمنطقه شده اند.

واژه هاي کليدي: ساحل، ژئومورفولوژي، کاربري اراضي، خور موسي

مقدمه
سواحل محيط ي طبيعي، جغرافيايي را مي سازند كه از آن به عنوان فضاي سه بعدي عمل كرد متقابل اتمسفر، هيدروسفر و ليتوسفر بحث مي شود . البته بيوسفر را نيز بايد بدين رابطه افزود، زيرا بخش زيستي نيز مي تواند در شكل گيري و تغييرشكل و فرايندهاي مربوطه شركت داشتهباشد.
تقريبﹰا در تمام نقشه ها با مقياس هاي مختلف، سواحل ب هطور معمول ب ه صورت خطي نشانداده مي شوند كه خشكي را از آب جدا مي كند. ولي در طبيعت، سواحل روي خطوط ثابتينيستند؛ بلكه نوار كم و بيش عريضي را تشكيل مي دهند و بدين وسيله مرز مشخص بين دريا وخشكي ب ه وجود مي آو رند. تحول عرضي اين حاشية مرزي مشخص، تابع عوامل متفاوتي استكه به ويژه نوسان وضعيت آب، شيب دامنه زير آب نزديك به ساحل جزء آن هستند[٢].
علي رغم دخالت عوامل مختلف در تشكيل اشكال گوناگون موجود در ناحيه ساحلي، انواعفرم هاي حاشي ة سواحل مي توانند شامل دو دسته اشكال رسوب شناختي و آب شناختي باشند.
اشكال رسوب شناختي با غلبه فرآيندهـاي رسوب شنـاختي بـر اساس انـواع جنس ساحلي (سنگي يا دانه اي) و با انواع عرصه ساحلي(پهنه، باريكه، نوار) و اختلاط اين دو دسته با همحاصل مي شوند . اشكال آب شناختي حاصل غلبه جريان هاي دريايي و نحوه عمل كرد آب هايسرازير شده از خشكي به سوي دريا هستند و مي توانند به صورت هاي مختلفي مانند دلتا، خورو مصّبّ ديده شوند [١].
طول ۲۴۰۰ كيلومتر سواحل ايراني خليج فارس و درياي عمان از مصب اروندرود در شمالغربي خليج فارس تا تنگة هرمز و از آن جا تا خليج گواتر در شرق درياي عمان واجد اشكال وعوارض مختلفي از سواحل گلي، ماسه اي، سنگي و صخره اي با اشكال گوناگون ژئومورفو-لوژيك و هيدرولوژيك شامل خورها، مصب ها، خليج هاي كوچك و غيره است. برخي از اينسواحل با وجود شرايط هيدروگرافي، جزر و مدي و رسوبي خود پناهگاه مناسبي براي زيستموجودات فراهم كرده است . شناسايي تغييرات و تعيين ساختارهاي زمين شناسي و پديده هايژئومورفولوژيكي سواحل خليج فارس كه بخش مهمي از منابع فيزيكي، معدني و فسيلي ايراناست، توجه ما را به اين مهم معطوف ساخته است .
در اين تحقيق سعي شده است با استفاده از فنون نوين سنجش از دور و سيستم اطلاعاتجغرافيايي و همچنين پردازش تصاوير ماهواره اي منطقه مربوط به سال هاي۱۹۹۱ و ۲۰۰۳ ميلادي و نقشه هاي توپوگرافي ۱۳۳۵ شمسي، چگونگي تغييرات پديده هاي ژئومورفولوژيكيو كاربري اراضي در منطقة ساحلي كه يكي از مهم ترين مناطق ساحلي ايران از جنبه هايمختلف اقتصادي، طبيعي، استراتژيكي است، شناسايي و تجزيه و تحليل شود .

موقعيت جغرافيايي منطقه
اين منطقه در جنوب خوزستان و در شمال غرب خليج فارس؛ بين عرض جغرافيايي۳۰ درجه تا َ۴۵ْ ۳۰ عرض شمالي وَ ۲۰ ْ۴۸ تاَ ۵۱ْ ۴۹ طول شرقي واقع شده است . دهانة خورموسي با عرضي در حدود ۳۲ كيلومتر و داراي امتداد شمال شرق – جنوب غرب است. محيط داخلي خور موسي در مجموع ۳۵/۲۵۱ كيلومتر و مجموع مساحت داخلي آن ۵۳/۱۰۸۹ كيلومتر مربع برآورد شده است[١]. اين منطقه از رسوبات كواترنري و گل و لاي پوشيده شدهو با شيب كمي به خليج فارس مي رسد. در اين منطقه دو شهر بندري مهم به نام هاي ماهشهر و

شكل ١. موقعيت جغرافيايي منطقه بررسي شده در ايران
بندر امام خميني واقع شده اند. اين منطقه از طريق بندر امام خميني به آب هاي آزادبين المللي و از طريق راه آهن سراسري به تركيه و اروپا و آسياي مركزي دسترسي دارد.
مجتمع هاي عظيم پتروشيمي بندر امام، رازي و فارابي در اين منطقه واقع شده اند(شكل۱).
زمين شناسي منطق ة پژوهش مرتبط با زمين شناسي سرزمين خوزستان و خليج فارس است.
بر اساس اطلاعات موجود تشكيلات زمين شناسي منطقه شامل آبرفت دانه ريز از رس و رسسيلتي همراه با كمي رسوبات نمكي و تبخيري بوده و داراي ضخامت ۸۰ متر بر روي سنگكف غير قابل نفوذ تشكيلات تبخيري – مارني و ماسه سنگي آغاجاري گسترده است .

طبقه بندي سواحل ايران
مورفولوژي خط ساحلي ايران اساسﹰا تابع ساختمان ناهمواريهاي مجاور است؛ ليكنفرآيندها و ديناميك بيروني و دروني نقش مهمي در پرداخت شكل كنوني داشته اند. نوع سواحل ايران بر اساس جنس، مورفولوژي شيب، مرحلة سني و تكاملي خطوط ساحلي ايرانبه دو صورت صخره اي و ماسه اي پلاژيك قابل تفكيك و طبقه بندي است. سواحل صخره ايداراي مورفولوژي خشن، شيب تند يا نسبتﹰا تند و چهره جوان هستند. اين نوع سواحلگسترش زيادي ندارند و بيشتر در كرانه هاي جنوب ايران در حوالي چابهار، كنارك، گواتر، حد فاصل بندرعباس تا بوشهر به صورت پراكنده ديده مي شوند[٥].
سواحل هموار و پلاژيك نيز در سرتاسر سواحل جنوبي خزر از آستارا تا تركمن وكرانه هاي خليج فارس ب ه خصوص حد فاصل بوشهر تا آبادان، يعني در مناطقي كه وسعت جلگه زياد است و دريا از كوه فاصله مي گيرد، بيش تر است . مهم ترين اشكال فرسايش را درخصوص ساحل يعني جايي كه فرايندهاي خشكي و دريايي زمينه ساز اشكال ناهموار هستند،قابل مشاهده است . طول خط ساحلي ايران در كنار خليج فارس۱۳۵۰ كيلومتر است. در اينامتداد گاهي دامنة طاقديس ها در خط ساحلي قرار گرفته و زماني تراكم آبرفت فاصلة زياديبين خط ساحلي با رشته چين خوردگي هاي زاگرس ايجاد كرده است .
در اين مناطق ساحل ماسه اي از نوع ساحل جزرومدي استران چشم انداز غالب است. به دليل شيب كم ساحل و دامنه قابل توجه جزرومد، نوار ساحلي در اين گونه موارد بسيار عريضشده و در واقع به صورت واحد توپوگرافي كام ﹰلا مشخصي به نام استران قابل مشاهده است. در اين منطقه رشته ها و باندهاي ماسه اي- گلي مشاهده مي شود كه بعضي از آن ها هنگام مد بهزير آب فرو مي روند و بعضي ديگر هميشه در زير آب قرار دارند [٦].

خورموسي
واژة خور ريشه در زبان عربي دارد و نوعي از شاخابه است كه به واسطة پيش رفتگي آبدريا بر خشكي در اثر جزرومد حاصل ميشود. خورها ممكن است داراي اشكال مارپيچي،منشعب و تاج مانند باشند. در سواحل جنوبي ايران به واسطة نظام بارندگي سيلابي، برخيرودخانه ها، فصلي و سيلابي هستند و بستر اين رودخانه ها به دليل جريان يافتن آب هاي فصليشسته شده، مي توانند در ساير اوقات سال تحت تأثير جزرومد به صورت شاخابه اي درون خشكي رخنمون داشته باشند. اين دسته از فرم هاي هيدرولوژيك چنان چه در بستر يكرودخانه فصلي ديده شوند، خور- مصب ٣



قیمت: تومان

دسته بندی : زمین شناسی

دیدگاهتان را بنویسید