-154096191903

5225624-454272نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال چهارم، شماره 3، بهار 1394

اثر کم آبیاري و شوري آب آبیاري بر توزیع شوري خاك و رشد رویشی نهال هاي خرما

مجید علی حوري1*، عبدعلی ناصري2، سعید برومندنسب3 و علیرضا کیانی4

1*) دانشجوي دکتري؛ دانشکده مهندسی علوم آب؛ دانشگاه شهید چمران اهواز؛ اهواز؛ ایران
[email protected] :نویسنده مسئول مکاتبات *
استاد؛ گروه آبیاري و زهکشی؛ دانشکده مهندسی علوم آب؛ دانشگاه شهید چمران اهواز؛ اهواز؛ ایران
استاد؛ گروه آبیاري و زهکشی؛ دانشکده مهندسی علوم آب؛ دانشگاه شهید چمران اهواز؛ اهواز؛ ایران
دانشیار؛ بخش تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزي؛ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزي و منابع طبیعی استان گلستان؛ سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزي؛ گلستان؛ ایران
1936831184350

تاریخ دریافت: 23/09/1393 تاریخ پذیرش: 07/03/1394

چکیده
کم آبیاري و استفاده صحیح از منابع آب شور در بخش کشاورزي از جمله راهکارهاي بهینه سازي مصرف آب و ارتقاي بهره وري آب می باشد. به منظور بررسی اثرات کم آبیاري و شوري آب آبیاري بر رشد رویشی نهال هاي خرماي رقم برحی، آزمایشی به روش فاکتوریل در قالب طرح آماري کاملاً تصادفی با دو عامل میزان آب آبیاري و شوري آب آبیاري در سه تکرار انجام گردید. میزان آب آبیاري در سه سطح 100، 85 و 70 درصد نیاز آبی گیاه و شوري آب آبیاري در سه سطح 3/2، 8 و 12 دسی زیمنس بر متر بودند. نیاز آبیاري بر اساس تأمین کمبود رطوبت خاك و میزان شوري خاك با نمونه برداري از اعماق مختلف خاك تعیین شد. نتایج نشان داد که میزان شوري خاك رابطه مستقیم و معنی داري با هدایت الکتریکی آب آبیاري داشت ،به طوري که شوري خاك در تیمار آبیاري با آب داراي هدایت الکتریکی 12 دسی زیمنس بر متر 73/1 تا 84/1 برابر مقدار آن در آبیاري با آب داراي هدایت الکتریکی 3/2 دسی زیمنس بر متر بود. شوري خاك با افزایش عمق خاك کاهش یافت .تأثیر میزان آب آبیاري بر تعداد و طول برگ و تعداد برگچه و شوري آب آبیاري بر تعداد و طول و عرض برگ، تعداد برگچه و محیط تنه نهال ها معنی دار بود. اثرات متقابل میزان آبیاري و شوري آب بر تمام صفات رویشی به جز کلروفیل برگ و عرض برگچه معنی دار گردید، به طوري که میزان افزایش این صفات در تیمار 1I1S نسبت به 3I3S از 3/1 تا 6/3 برابر در نوسان بود. بیش ترین رشد رویشی نهال هاي خرماي رقم برحی در آبیاري با تیمار 1I1S حاصل شد که اختلاف معنی داري با تیمار
1I2S نداشت.
کلید واژه ها: آبیاري؛ آب شور؛ خاك پوش؛ خرما
مقدمه
با کمبود منابع آب شیرین در بسیاري از کشورها به صورت یک معضل جدي در آمده است، بطوري که این محدودیت توانسته بر توسعه این کشورها تاثیر گذارد. در ایران نیز کمبود منابع آب اولین و مهمترین عامل محدودیت در توسعه کشاورزي است. میانگین بارندگی سالانه کشور با 242 میلی متر، حدود یک سوم متوسط بارندگی دنیاست، در حالی که میزان تبخیر سالانه با 2100 میلی متر تقریباً سه برابر میانگین جهانی می باشد. لذا برنامه ریزي دقیق به منظور استفاده بهینه از منابع آب در بخش کشاورزي که حدود 91 درصد منابع آب مصرفی کشور را به خود اختصاص داده، از اهمیت ویژه اي برخوردار می باشد (حیدري ،1388؛ شرکت مدیریت منابعآب ایران ،1394). کم آبیاري از راهکارهاي بهینه سازيمصرف آب است که طی آن مقداري تنش آبی در طولفصل رشد گیاه اعمال می شود. هدف اصلی در کم آبیاريافزایش بهره وري مصرف آب با حذف آن قسمت از آب آبیاري است که تاثیر معنی داري بر رشد گیاه و عملکرد آن ندارد. در به کارگیري فن کم آبیاري، رعایت نکات علمی و مهندسی از ضروریات رسیدن به موفقیت است، زیرا که صرفاً با کم آب دادن به گیاه بدون توجه به زمان، مقدار و کیفیت آب آبیاري ممکن است نه تنها سود بیشتري حاصل نشود، بلکه موجب بروز خسارات زیادي نیز گردد (سپاسخواه و همکاران ،1385؛ حیدري ،1388؛ فتحی و سلطانی ،1391).
شوري آب آبیاري نیز یکی از مهم ترین مسایلی اسـتکه امروزه کشورهاي زیادي در جهان، بویژه مناطق خشک و نیمه خشک بـا آن مواجـه مـی باشـند. بـر اسـاس آمـارموجود، بالغ بر 6/10 میلیارد مترمکعب از آب هاي سطحی در کشور ایران شامل آب هاي شور و لب شـور مـی باشـد(نوشــادي و همکــاران ،1392). از ســوي دیگــر وقــوعخشکس الی ه اي مت والی در س ال ه اي گذش ته، اث رات نامطلوبی بر میزان تولید محصولات کشـاورزي بـر جـايگذاشته است و این موضوع رویکرد به استفاده اصـولی ازکلیه منابع آب موجـود و در دسـترس از جملـه آب هـايشور و ارتقاي بهره وري آب را در جهت تقلیل اثرات زیان بار خشکسالی اجتناب ناپذیر و ضروري می سازد. لذا باید این نگرش در بخش کشاورزي کشور حاکم گردد که آب کالاي یک بار مصرف نیست و به منظور کشاورزي پایدار باید از منابع آب هاي شور براي تولید محصول بـا حـداقلاثرات منفی محیط زیستی بهره جست Qadir and Oster, )(2004.
خرما یکی از محصولات مهم و استراتژیک کشور است، بطوري که بر اساس آمار سازمان جهانی خواربار و کشاورزي (2013(FAO, ایران با سطح زیر کشت بارور 163 هزار هکتار و تولید حدود 1/1 میلیون تن خرما درسال، به ترتیب رتبه سوم و دوم را در دنیا به خود اختصاص داده است. اما در حال حاضر متأسفانه اطلاعات اندکی در مورد اثرات تنش آبی و شوري بر ارقام مختلف خرما در کشور وجود دارد. ارقام مختلف نخل خرما واکنش یکسانی به تنش هاي مذکور نداشته و درجه حساسیت مراحل مختلف رشد آنها نیز متفاوت است (علی حوري و تیشه زن ،1390).
بر اساس مطالعه انجام شده در فلوریداي آمریکا ،آبیاري نقش مهمی بر گیرایی و رشد رویشی نهال هاي خرما دارد، بدین صورت که افزایش معنی داري در میزان گیرایی، وزن خشک ریشه و تعداد برگ براي نهال هایی که به صورت روزانه آبیاري شدند با نهال هایی که آبیاري آنها تا دو هفته تأخیر داشت ،مشاهده شد (1994(Broschat, . انجام آبیاري قطره اي با مقادیر و دورهاي مختلف در مرحله رشد رویشی پاجوش (نهال به وجود آمده از جوانه هاي ریشه نخل) خرماي رقم مضافتی، نشان داد که بهترین رشد رویشی پاجوش خرما با آبیاري به میزان 80 درصد تبخیر از تشت کلاس A و دور آبیاري دو روز به دست می آید (غفاري نژاد ،1380). بررسی تأثیر کم آبیاري بر عملکرد و سایر صفات کمی و کیفی خرماي رقم مضافتی در استان کرمان، حاکی از اثر معنی دار میزان آبیاري بر عملکرد میوه بود. بیشترین و کمترین عملکرد محصول به تیمار 80 و 60 درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A و بیشترین و کمترین بهره وري آب به تیمار 80 و 120 درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A اختصاص یافت (فرزام نیا ،1384).
69225408332153سال

چهارم

/

شماره

3
/

بهار

94

سال

چهارم

/

شماره

3

/

بهار

94

آزمایش انجام شده در استان فارس براي خرماي رقم شاهانی، حاکی از حصول بیشترین عملکرد میوه و بهره وري مصرف آب با انجام آبیاري به میزان 50 درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A در فصل بهار و 75 درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A در بقیه ایام سال بود (رستگار و زرگري ،1390). همچنین آبیاري درختان خرماي رقم پیارم در مراحل رویشی و زایشی نشان داد کهاختلاف معنی داري از نظر صفات رویشی نظیر تعداد برگ و برگچه، محیط تنه، سطح سایه انداز و عملکرد محصول بین تیمارهاي 75 و 100 درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A وجود نداشت. بیشترین بهره وري مصرف آب، از آبیاري قطره اي با میزان آب معادل 75 درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A به دست آمد (محبی و علی حوري، 1392).
در حالی که سازمان جهانی خواربار و کشاورزي (FAO)، آب آبیاري با شوري 7/2 دسی زیمنس بر متر یا خاك با شوري 4 دسی زیمنس بر متر را حد شروع اثرات منفی بر رشد نخل خرما اعلام نموده Rhoades et al.,)(1992، اما بر اساس مطالعات انجام شده در کشور هند ،میزان تحمل خرما به شوري خاك تا 9/10 دسی زیمنس بر متر گزارش شده است (1993 ,Barreveld). البته مرور تحقیقات مختلف، حاکی از وجود تفاوت بین ارقام مختلف خرما در تحمل شوري آب و خاك می باشد.
ولی زاده و همکاران( 1391) اثرات شوري آب آبیاري با هدایت الکتریکی 5/2 تا 9 دسی زیمنس بر متر را بر میزان گیرایی و رشد نهال هاي کشت بافتی خرماي رقم برحی و دیري ارزیابی نمودند. شوري آب در این آزمایش که به مدت چهار ماه اجرا شد، اثر معنی داري بر گیرایی و صفات رویشی نهال هاي دو رقم خرما نداشت. Qureshi و همکاران( 1993) وضعیت رشد نهال هاي خرما را که در منطقه اي داراي خاك شور و سدیک از کشور پاکستان کاشته شده بودند، بررسی نمودند. گزارش این پژوهشگران، حاکی از گیرایی و رشد 96 درصد نهال ها بود.
Al-Rokibah و همکاران( 1998) با مقایسه وضعیت رشد ده رقم نهال شش ماهه خرما پس از آبیاري با آب داراي شوري 9/12 دسی زیمنس بر متر به مدت سه ماه ،دریافتند که ارتفاع و وزن تر در اکثر نهال ها نسبت به آب آبیاري 4/1 دسی زیمنس بر متر کاهش داشت. ولی در یکی از ارقام مورد آزمایش، شوري آب منجر به افزایش معنی دار صفات مذکور گردید. بررسی به منظور انتخاب گیاه مناسب کشت در اراضی داراي آب و خاك نامناسب (شور- سدیک) در کشور پاکستان، نشان داد که نخل خرما با درصد گیرایی بین 73 تا 83 درصد می تواند از گیاهان قابل توصیه براي کشت در اراضی داراي آب و خاك شور باشد (2008 (Latif et al.,. در آزمایشی دیگر، صفات رشد رویشی سه رقم نهال کشت بافتی خرما در کشور عمان که با آب شور آبیاري شده بودند، اندازه گیري گردید. نتایج نشان داد که آبیاري با آب داراي شوري 6 تا 18 دسی زیمنس بر متر موجب کاهش معنی داري در رشد تمام نهال هاي خرما شده است ،بطوري که در شوري 18 دسی زیمنس بر متر 50 درصد کاهش در صفات رویشی مشاهده گردید (Alrasbi et al.,(2010. همچنین بررسی وضعیت رشد نهال هاي دو ساله خرماي رقم مجول پس از آبیاري با آب شور به مدت شش ماه، حاکی از کاهش معنی دار هدایت روزنه اي (در شوري 75 و 105 میلی مول) و وزن خشک کل (در شوري 105 میلی مول) بود .شوري آب آبیاري منجر به افزایش معنی دار غلظت سدیم و کلر در ریشه (در شوري 30، 75 و 105 میلی مول) و غلظت سدیم در برگ (در شوري 75 و 105 میلی مول) گردید (2014 Sperling et al.,). در این تحقیق با توجه به کمبود منابع آب شیرین در کشور و اجتناب ناپذیر بودن استفاده از آب هاي شور در کشاورزي، اثرات توام کم آبیاري و شوري آب آبیاري که تا کنون بر صفات رشد رویشی و زایشی ارقام مختلف خرما در کشور مورد مطالعه قرار نگرفته، بر وضعیت رشد نهال هاي خرماي رقم برحی که یکی از مهمترین ارقام تجاري کشور است، مورد بررسی قرار گرفت.

مواد و روش ها
4424928295577سال

چهارم

/

شماره

3
/

بهار

94



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

دیدگاهتان را بنویسید