-245561-458

5313990-442419

نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال سوم، شماره چهارم، تابستان 1393

ارزیابی کیفیت آب رودخانه دره رود براي آبیاري با بهره گیري از رویکرد پایدار مدار حفاظتی و مدل
CCME-WQI

عظیم عشایري1*، عبدالرضا کرباسی2، اکبر باغوند3

1*) دانشجوي تحصیلات تکمیلی؛ رشته ي مهندسی عمران-محیط زیست؛ دانشگاه تهران؛ ایران
[email protected] :نویسنده مسئول مکاتبات*
دانشیار دانشگاه تهران؛ دانشکده ي تحصیلات تکمیلی محیط زیست؛ تهران؛ ایران
دانشیار دانشگاه تهران؛ دانشکده ي تحصیلات تکمیلی محیط زیست؛ تهران؛ ایران

19703334191

تاریخ دریافت: 27/08/1392 تاریخ پذیرش: 31/06/1393

چکیده
مدیریت کیفیت آب، از عناصر مهم براي نگهداشت سامانه هاي پایدار آبیاري است. با بررسی شاخص- محور کیفیت آب می توان از طریق ترسیم روند تغییرات زمانی و مکانی، دامنه دست یابی به اهداف را تعیین کرد. در این پژوهش، با بهره گیري از مدل CCME-WQI و انتخاب پارامترهاي 30 گانه با ماهیت هاي مختلف فیزیکوشیمیایی، بیولوژیک، عناصر غذایی و فلزات سنگین ،کیفیت آب رودخانه دره رود واقع در منطقه مغان ارزیابی شد. هدف از این ارزیابی، تعیین کلاس کیفیت آب رودخانه براي مصارف آبیاري بود. نمونه برداري ها از آب رودخانه از چهار ایستگاه مطالعاتی با دو دوره برداشت متناسب با شرایط تر و خشک هیدرولوژیک انجام و آزمایش هاي لازم بر روي آنها انجام شد. سپس، حدود هدفگذاري شده توسط محققین همراه با اطلاعات اندازه گیري شده، در مدل وارد گردیدند. آنگاه، سه فاکتور “محدوده ي هدفگذاري شده”، “فراوانی” و “دامنه ي انحراف از حدود هدفگذاري شده” محاسبه و نتایج داده ها نرمال سازي شدِند. نتایج نشان داد که تناسب کیفی آب رودخانه در دوره هاي کم آبی و پرآبی با رویکرد کاربري آبیاريِ در محدوده کلاس B (به ترتیب در کلاس هاي خوب و خوب متمایل به متوسط) قرار می گیرد. در نهایت، خروجی حاصل از این مدل به عنوانِ یک ابزار تشخیصی پشتیبان، ایجاب میِ نماید که اقدامات مدیریتی بهبود (BMPs) در دامنه اي از 7 تا 18 درصد، براي ارتقاي سطح کیفی و تبیین برنامه هاي تعدیل موثر جهت تصمیم گیري هاي پایدار- مدار آتی، در نظر گرفته شود.

کلید واژه ها: کیفیت آب آبیاري؛ مدل شاخص- محور؛CCME-WQI ؛ BMPs

مقدمه
آب و پهنه هاي آن به خاطر برخورداري از چرخه ي وسیع و گسـترده در طبیعـت، ارتبـاط بیشـتري بـا دیگـر اجـزاي محیط زیست دارد. در این چرخه، آب در کـنش متقابـل بـا خاك و پوشش گیاهی بـوده و کیفیـت آن از فعالیـت هـاي انسان در تغییر کاربري زمین و آلـودگی ناشـی از مصـارف صنعتی، کشاورزي، شهري و در برخی موارد عوامل طبیعی ،آسیب پذیر است. همچنین کمبود آب در منـاطق خشـک و نیمه خشک همچون کشور ایران از یک طرف و اسـتفاده ي بی رویه و نادرست از منـابع آب و آلـودگی آنهـا از طـرف دیگر، تهدیدي جـدي بـراي توسـعه ي پایـدار و حفاظـت محیط زیست به شمار می رود. بنابراین آگاهی از کیفیت منابع آب، یکی از نیازمندي هاي مهم در برنامه ریزي و توسـعه ي این منابع و حفاظت و کنتـرل آنهـا محسـوب مـی گـردد وبهره برداري و مدیریت نامناسب وغیرکاراي این منابع نسبت به گذشته، می تواند مخاطرات اساسی در زمینه هاي سلامت و رفاه انسان، امنیـت غـذایی ، توسـعه ي صـنعتی و حیـات اکوسیستم ها را فراهم آورد (خوشدوز ماسوله و همکـاران،1392).
رودخانه ها بـه عنـوان یکـی از منـابع مهـم سـطحی وتامین کننده ي آب آبیاري محسوب می شوند. این پهنـه هـايآبی ارزشمند، همواره از گذشته هاي دور مورد توجه جوامع انسانی قرار گرفته و نقش آنها نه تنها در سیماي کلی سـطح زمین، بلکه در شکل زیستن انسان بر روي کره ي زمین نیـز تعیین کننده بوده است بطوریکه تشکیل تمدن هاي بـزرگ و کهـن در کنـار رودخانـه هـا تائیـدي بـر ایـن مقولـه اسـت(مجنونیان ،1378). درجه ي کمی و کیفی فیزیکو- شیمیایی و بیولوژیکی اجزاي یک اکوسیسـتم رودخانـه اي از جملـهترکیب، ساختار و فرایند آن و نیز روابط بین این اجـزا، درصورتی که عملکرد و شرایط نگهداشت آن نزدیک به سطح مرجع باشد ،می تواند بازتابی از اثرات قابل چشـم پوشـی وحداقلی فعالیت هاي انسـانی بـر روي سـلامت اکوسیسـتمباشد( 2011 Schallenberg et al.,).
تولیدات پایدار کشاورزي نیازمند سامانه هاي آبیاري بـاعملکرد مطلوب براي فراهم ساختن غذا و انرژي با کیفیت مطمئن براي حمایت جامع از جمعیت جهانی می باشـد. دراین راستا، طیف وسیعی از استراتژي هاي مـدیریتی همـراهبا رویکرد هاي گوناگون براي تعدیل و کاهش اثرات آب با کیفیت پائین وجود دارد و مدیریت حفاظت کیفی منابع آب و بهره گیري پایدار- مدار از این منابع با رویکرد یکپارچـهاز اهمیت ویژه اي برخوردار می باشد. تـامین آب آبیـاري ازرودخانه ها بستگی به میزان جریان(دبی) رودخانه، وضعیت کیفی، شرایط زمین شناسی و خاکشناسی، الگـوي کـاربرياراضــی، شــرایط اقلیمــی و تــاثیر ســایر فعالیــت هــاي انسان ساخت دارد. در این میان، ارزیابی تناسب کیفیت آب براي آبیاري نیز به عنوان یکی از ابزارهاي پشـتیبان، نقـشمهمی را در جهت مدیریت کاراي سامانه هاي آبیـاري ایفـامی کند (مقیمی ،1388).
معیارهاي کیفیت آب براي آبیاري از منظر بررسی جـامعکیفی-زیست محیطی بسیار شـفاف نمـی باشـد و از ابهامـاتزیادي برخوردار می باشد. همچنین در بررسی هاي مربوط به کیفیت آب آبیاري به طور عمده موضوع تناسب کیفـی آب واراضی براي تولیدات کشاورزي و رانـدمان هـاي آبیـاري درنظر گرفته شده است و به اثرات ایمنی، بهداشت و سـلامتزیست محیطی در نتیجه ي استفاده از آب با کیفیت نـامطلوببراي آبیاري و پیامدهاي منفی آن بر روي شرایط زنـده مـانیپهنه هاي پذیرنده و حفظ حیات انسان، آبزیـان و اکوسیسـتمکمتر پرداخته شده است. نظر به اهمیت موضوع و ضـرورتتوجه به کیفیت آب آبیاري و نیز حفاظـت از منـابع سـطحیجاري و تامین کننـده (رودخانـه هـا) بـه عنـوان شـریان هـايهستی بخش زمین (ابـراهیم نـژاد، 1384؛ مقیمـی، 1388)، در تحقیق حاضر سعی گردیده اسـت تـا ضـمن بهـره گیـري ازسوابق و تجارب موفق و مشابه سایر محققین، از مـدل هـايشاخص- محور و کلاسه بندي شده براي ارزیابی کیفیت آب آبیاري با رویکرد جامع و پایدار- مدار حفاظتی ، استفاده بـهعمل آید.
جدول1. خلاصه اي از سوابق تحقیقات و مطالعات مشابه انجام شده با استفاده از شاخص هاي کیفیت آب
67763138089443

سال

سوم

/
شماره

4
/

سال

سوم

/

شماره

4

/

4273278132115

سال

سوم

/
شماره

4
/

تابستان

سال

سوم

/

شماره



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

دیدگاهتان را بنویسید