-248506-473

4994054-427193

نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال سوم، شماره دوم، زمستان 1392

تعیین عوامل موثر بر توابع تولید اقلیمی جو دیم و تحلیل حساسیت آن در مناطق سرد و نیمه سرد استان
لرستان

علیرضا توکلی1*، عبدالمجید لیاقت2 و امین علیزاده3

استادیار پژوهشی؛ بخش تحقیقات فنی و مهندسی مرکز تحقیقات کشاورزي استان سمنان (شاهرود)؛ ایران
[email protected] :نویسنده مسئول مکاتبات*
استاد؛ گروه مهندسی آبیاري و آبادانی؛ دانشکده مهندسی و فناوري کشاورزي؛ دانشگاه تهران؛ کرج؛ ایران
استاد؛ گروه مهندسی آب؛ دانشکده کشاورزي؛ دانشگاه فردوسی مشهد؛ مشهد؛ ایران

1732694-835

تاریخ دریافت:05/08/1392 تاریخ پذیرش: 28/12/1392
چکیده
شناخت عوامل موثر و برنامه ریزي براي مدیریت آنها و هماهنگ سازي عملیات زراعی با روند تغییرات عوامل موثر، منجر به بهبود شرایط تولید و پیش بینی دقیق تر تولید خواهد شد. رشد محصولات و تولید آنها در شرایط دیم، تابعی از تغییرات عوامل اقلیمی است. بدین منظور ،آمار 25 عامل هواشناسی دسته بندي شده همراه با آمار زراعی عملکرد جو دیم در شهرستان هاي الشتر، خرم آباد، الیگودرز و بروجرد به عنوان نمونه مناطق سرد و نیمه سرد استان لرستان براي سال هاي زراعی 85-1377 به کار گرفته شد. با استفاده از تجزیه علیت، ضریب همبستگی به دو بخش اثرات مستقیم و غیرمستقیم تفکیک شد. نتایج حاصل از هر یک از توابع تولید اقلیمی نشان دهنده نقش بارز کمبود فشار بخار دوره رشد محصول در توابع تولید است. مدل هاي محلی نیاز به داده هاي ورودي کمتري دارند لیکن مدل منطقه اي نیازمند داده هاي اقلیمی بیشتري است. با تعیین شاخص بهره وري بارش در تمام این مناطق طی 8 سال زراعی، بیشترین، کمترین و میانگین بهره وري بارش به ترتیب 3/0، 15/0 و 224/0 کیلوگرم بر مترمکعب بارش به دست آمد که میانگین آن حدود 6 درصد از میانگین کشوري( 239/0 کیلوگرم بر مترمکعب بارش) کمتر می باشد. نتایج تحلیل حساسیت نشان داد که دماي حداکثر، ساعات آفتابی، دماي حداکثر مطلق و کمبود فشار بخار اشباع دوره رشد، حساس ترین عامل اقلیمی هستند. توابع تولید اقلیمی ابزار مناسبی براي پیش بینی عملکرد بوده و می تواند در فرآیند تصمیم گیري براي بهبود فعالیت هاي زراعی دیم به کار رود.

واژه هاي کلیدي: بهره وري بارش؛ تجزیه علیت؛ عوامل اقلیمی

مقدمه
کشاورزي نقش کلیدي در توسعه اقتصادي( Word
2005Bank, ) و نیز در کاهش فقر و تهیدستی افراد بشر دارد (2000Irz and Roe, ). ضرورت یافتن راه کار مناسب براي افزایش بهره وري آب از طریق بهبود ستاده هاي اقتصادي یا زراعی به ازاي واحد آب مصرفی در هر دو سامانه زراعت آبی و دیم وجود دارد ( Kassam et al.,
.(2007

68250818183375

سال

سوم
/
شماره

2
/

زمستان

92

سال

سوم

/

شماره

2

/

زمستان

92

در زراعت دیم در استان لرستان و به عنوان بخشی از بالادست حوضه کرخه، بهره وري بارش نه تنها کم است بلکه داراي تغییرات شدیدي است که این موضوع متأثر از مدیریت زراعی ضعیف، محدودیت دسترسی به ماشین ها و ادوات زراعی، کمبود خدمات ترویج و نیز تغییرات مقدار و پراکنش بارش می باشد( 2010 Tavakoli et al.,).
براي افزایش و پایداري بهره وري بایستی به درآمد زارعین و ویژگی هاي محلی توجه داشت. تحت شرایط اقلیمی ،شیوه هاي مدیریت آب باران بایستی با دیگر مدیریت هاي زراعی و اقلیمی تلفیق و سازگار شود تا سبب بهبود معیشت و پایداري آن گردد. غلات زمستانه از جمله مهم ترین محصولات زراعی در اراضی دیم با عملکرد اندك و متغیر هستند که در بیشتر این مناطق عملکرد این محصولات از 1 تا 2 تن در هکتار متغیر است در حالی که عملکرد قابل دسترس بیشتر از 4 تن در هکتار می باشد (2001 Falkenmark et al.,). بهره وري بارش در شرایط حاضر براي محصولات دیم بالادست حوضه کرخه بین 2/0 تا 5/0 کیلوگرم بر متر مکعب متغیر است در حالی که مقدار کل بارش سالانه بین 350 تا بیش از 500 میلی متر نوسان دارد .
زراعت دیم در مقابل تغییرات آب و هوایی آسیب پذیر بوده و تولید آن علاوه بر نقش مدیریت زراعی به تغییرات عوامل اقلیمی بستگی دارد. براي توسـعه سـامانه زراعـتدیم، دو روش می تواند مورد توجـه قـرار گیـرد: 1) بیمـهمحصولات دیم در مقابل تنش ها و تغییرات آب و هـواییو پرداخت بیمه به خسارت دیدگان زراعت دیم 2) انجـامتحقیقات در زمینه خشکی و رسیدن به راهکارهایی بـراي
21336195270

58 / توکلی و همکاران
رفع این معضل جهانی( 1981Warrick and Bowden, ). آسیب پذیري از تغییرات آب و هوایی از جمله عواملی است که همـواره در میـزان تولیـد غـلات در بسـیاري ازمناطق مؤثر بوده است. ایـن خطرپـذیري شـامل انحـرافعوامل اقلیمی از وضعیت ایده آل و دامنه هـاي نرمـال آنهـامی شود. این دامنه ها به شرایط فیزیولوژیـک و اکولوژیـکمحصولات مرتبط است و وضـعیت ایـده آل و دامنـه هـاينرمال یک محصول با محصولات دیگـر و حتـی ارقـام وواریته هاي دیگر همان محصول متفاوت و متمایز باشد .
میزان و پراکنش بـارش و تغییـرات دمـا از جملـه دوعامل بسیار مهم آب و هوایی هستند کـه از طریـق تحـتتأثیر قرار دادن میزان رطوبت و دماي خاك مـی تواننـد درتولید عملکرد و اجزاي عملکرد گندم دیم بسیار مؤثر واقع شوند( 2010Tavakoli et al., ). این دو عامل بـه غیـر ازتحت تأثیر قرار دادن اندام هاي رویشی و زایشی گندم، بـررشد و نمو ریشه ایـن گیـاه و میـزان جـذب آب و مـوادغذایی نیز مؤثر می باشند( 1998 Crossant et al.,). قابلیت دسترسی به آب، عامل مهمـی در تعیـین میـزان عملکـردگندم در اکثر نقاط جهان به شمار می رود. کمبود یا تـنشرطوبت هنگامی افزایش مـی یابـد کـه تقاضـاي تبخیـرياتمسفر بالاي برگ ها (تبخیر و تعرق بالقوه) از ظرفیـت وتوانایی ریشه ها براي استخراج آب از خاك تجاوز نمـودهو فراتر رود .
جو از غلات مهم در جهان است و به عنوان یکی از گیاهان بومی شده اولیه، در فرایندهاي مختلف نقش دارد که از جمله آنها می توان به کاربرد آن در صنعت، استفاده در تعلیف دام و قرار داشتن در جیره غذایی انسان اشاره کرد. ضمن اینکه در گروه گیاهان علوفه اي نیز قرار می گیرد. اهمیت تأمین علوفه با توجه به نیاز آن براي تولید پروتئین حیوانی بر کسی پوشیده نیست. در مناطقی که بارندگی کافی ندارند و نوع خاك نیز براي تولید گندم مناسب نیست، جو جایگزین می شود. جو بعد از گندم داراي بیشترین سطح زیر کشت دیم در کشور است .
گستره کشت جو نسبت به گندم وسیع تر است زیرا علاوه بر کشت در اراضی مستعد و حاصل خیز، در اراضی فقیر از نظر حاصل خیزي، شور و کم عمق و نیز آب شور قابل کشت است.
3389377802375

سال

سوم
/
شماره

2
/

زمستان

92

سال



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

دیدگاهتان را بنویسید