4731847334268

-154096191922

نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال دوم، شماره چهارم، تابستان 1392

اثر اندازة کرت بر میزان رواناب و رسوب اندازه گیري شده ناشی از رگبارهاي طبیعی

فرخ اسدزاده1*، منوچهر گرجی2، علیرضا واعظی 3 رضا سکوتی4 و سلمان میرزایی5

1*) استادیار گروه مهندسی علوم خاك؛ دانشکده کشاورزي؛ دانشگاه ارومیه؛ ارومیه؛ ایران؛ نویسنده مسئول مکاتبات:[email protected]
دانشیار گروه مهندسی علوم خاك؛ دانشگاه تهران؛ پردیس کشاورزي و منابع طبیعی؛ کرج؛ ایران
استادیار گروه مهندسی علوم خاك؛ دانشکده کشاورزي؛ دانشگاه زنجان؛ شهرکرد؛ ایران
استادیار مرکز تحقیقات کشاورزي و منابع طبیعی؛ آذربایجان غربی؛ ایران
دانشجوي دکتري؛ گروه علوم خاك؛ دانشگاه شهرکرد؛ شهرکرد؛ ایران

1726519193570

تاریخ دریافت: 24/09/1391 تاریخ پذیرش: 30/05/1392

چکیده
کرتهاي فرسایشی به طور گسترده به منظور ارزیابی متغیرها و عوامل اصلی پدیده فرسایش خاك مورد استفاده قرار میگیرند. از اینرو، آگاهی از تاثیر عوامل مختلف همچون مقیاس مکانی بر نتایج به دست آمده از آنها ضروري است. این پژوهش با هدف بررسی اثر ابعاد کرتهاي صحرایی بر تولید رواناب و هدررفت خاك در واحد سطح انجام شد .بدین منظور، تعداد هفت کرت با ابعاد مختلف (طولهاي 2، 5، 10، 15، 1/22، 25 و30 متر و به ترتیب عرضهاي 1، 1، 2/1، 6/1، 83/1، 2 و 4/2 متر) در ایستگاه پلدشت در استان آذربایجان غربی احداث شد. میزان رواناب و هدررفت خاك در 11 رخداد منجر به رواناب و رسوب طی شهریور سال 1389 تا شهریور سال 1390 به صورت مجزا در کرتها اندازهگیري و در واحد سطح محاسبه شد. نتایج نشان داد رواناب و رسوب تولید شده در واحد سطح با افزایش مساحت و یا طول کرت به صورت توانی کاهش مییابد. مقایسه آماري عملکرد کرتهاي با ابعاد مختلف نشان داد که در اغلب رخدادها، بین کرتهاي با طول کمتر از 10 متر و کرت هاي بزرگتر تفاوتی معنیدار وجود دارد، در حالی که اختلاف عملکرد کرتهاي با طول بیش از 15 متر تفاوت معنیداري را نشان نداد( 05/0< P). براساس نتایج ،کرتهاي با طول 10 تا 15 متر قابلیت تخمین عملکرد کرتهاي بزرگتر را داشتند.

واژه هاي کلیدي: رسوب؛ رگبار طبیعی؛ رواناب

مقدمه
اندازهگیري میزان روانآب و هدررفت خاك در واحد سطح به منظور ارزیابی وضعیت فرسایش آبی در مناطق مختلف بسیار حائز اهمیت است. در این زمینه، نقش مقیاس مکانی اندازهگیري، به عنوان عاملی که به طور مستقیم وقوع فرآیندهاي مختلف تولید روانآب و رسوب را تحت تاثیر قرار میدهد، بسیار درخور توجه است .
مطالعات مربوط به فرسایش خاك بسته به اهداف و امکانات موجود، در دامنه وسیعی از مقیاسهاي مکانی صورت میگیرد .
نتایج بسیاري از پژوهشها نشان داده است که تعمیم مقادیر فرسایش حاصل از مقیاسهاي مکانی مختلف به یکدیگر داراي مشکلات و محدودیتهاي فراوانی است (Rickson, 2006) که این امر لزوم توجه به اثر مقیاس1 مکانی و یا ابعاد محیط آزمایشی در هر پژوهش را به عنوان یکی از عوامل دخیل در تفسیر نتایج آن، آشکار میکند. از سوي دیگر، با توجه به این واقعیت که کرتهاي فرسایشی غالبا براي کسب دادههاي پایهاي براي توسعه، واسنجی و یا ارزیابی مدلهاي تجربی و فرآیندي فرسایش خاك مورد استفاده قرار میگیرند( 1994 Mutchler et al.,)، توجه به چگونگی تغییرات روانآب و هدررفت خاك با تغییر ابعاد آنها، یکی از اقدامات اولیه و اساسی به منظور مدلسازي فرسایش میباشد.
بررسی پژوهشهاي صورت گرفته در مورد رابطه ابعاد کرت و مقدار روانآب، نشان دهنده روند کاهشی میزان روانآب در واحد سطح با افزایش ابعاد کرت، در اغلب شرایط میباشد( Joel et al., 2002; Van de Giessen et
2011 al., 2005; Van de Giessen et al.,). در این زمینه ،دلایلی نظیر نگهداشت سطحی بیشتر در کرتهاي بزرگ ،افزایش تغییرات مکانی خصوصیات خاك موثر در تولید روانآب و همچنین اختلاف مربوط به دینامیک فرآیندهاي تشکیل روانآب در کرتها، مورد تاکید پژوهشگران قرار گرفته است. البته برخی از محققین نیز به افزایش و یا عدم تغییرات روانآب با افزایش ابعاد کرت اشاره نمودهاند که این مشاهدات به عواملی نظیر عدم توانایی سطح خاك در نگهداشت روانآب به دلیل شیب زیاد و یا وجود شبکه متراکم شیارها، نسبت داده شده است( Moreno deLas 012Heras et al., 2010; Thoimaz and Vestena, 2).
در رابطه با هدررفت خاك، نتایج گزارش شده در مقایسه با روانآب بسیار متنوعتر است که نشاندهنده پیچیدگی عملکرد فرآیندهاي فرسایشی با تغییر ابعاد و یا مقیاس کرت میباشد. براي نمونه، مطالعات مورنودلاس-هراس و همکاران( 2010) نشان میدهد که هدررفت خاك در واحد سطح با تغییر ابعاد کرت، بسته به درجه تخریب اراضی، میتواند افزایش و یا کاهش یابد. در حالی که مطالعات Rejman و همکاران( 1999) در محدوده کرت-هاي با طول پنج تا 20 متر نشان داد که مقدار هدررفت خاك با افزایش ابعاد کرت کاهش مییابد. مطالعات Thomaz و Vestena (2012) نیز حاکی از این است که میان عملکرد کرتهاي با مساحت یک و 10 مترمربع اختلاف معنیداري وجود ندارد. در پژوهش انجام شده توسط صادقی و همکاران( 1387) نیز از کرتهایی به طول 2 تا 25 متر استفاده شد که نتایج نشان داد در دامنههایی رو به جنوب رابطهي منفی و غیرخطی بین طول کرت و مقدار رسوب در واحد سطح وجود دارد حال آنکه بین کرتهاي با طول مختلف در دامنههاي رو به شمال اختلاف معنی-داري وجود نداشت.
برخی از پژوهشگران با تکیه بر دادههاي تجربی، به تاثیر سهم نسبی فرسایش شیاري و بینشیاري از رسوب کل در روند تغییرات هدررفت خاك با ابعاد کرت اشاره نمودهاند ( Bagarello and Ferro, 2010). بررسیهاي Parsons و همکاران( 2004) نشان داد که فرسایش شیاري با افزایش طول کرت به صورت مرتب افزایش مییابد، در حالی که مقدار فرسایش بینشیاري با افزایش طول کرت ابتدا افزایش یافته و سپس کاهش مییابد .
67518528021256

سال

دوم

/

شماره

4
/

سال

دوم

/

شماره

4

/

2992368115745

سال

دوم

/

شماره

4
/

تابستان

92

سال

دوم

/



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

دیدگاهتان را بنویسید