نشریه تخصصی مهندسی صنایع، دوره 49، شماره 2، پاییز و زمستان 1394، از صفحه 185 تا 197
قیمت گذاری و موجودی در زنجیرة تأمین با محصولهای فاسدشدنی و قابل جایگزینی

سیدحسام الدین ذگردی1‌* و مریم مخلصیان2 ‌
دانشیار گروه مهندسی صنایع دانشگاه تربیتمدرس
دکتری مهندسی صنایع دانشگاه تربیتمدرس

)تاریخ دریافت 14/04/93 ـ تاریخ دریافت روایت اصلاح شده 04/10/93 ـ تاریخ تصویب 28/10/93( چکیده
تمرکززدایی از زنجیره های تأمین، اجازة تصمیم گیری مستقل را به اجزا می دهد. در چنین ساختار غیرمتمرکزی، ممکـن اسـت اجـزای قـدرت ، تصمیم گیریهای متفاوتی داشته باشند که در این صورت، تصمیمهای اجزا بر یکدیگر تأثیر می گذارند بنابراین، استفاده از مدل های برنامه ریزی دوسطحی بسیار مفید است. در این پژوهش، قیمت گذاری یک زنجیرة تأمین دو رده ای شامل یک تولیدکننده و چند خرده فروش رقابتی بررسی می شود که تولیدکننده، چند محصول فاسدشدنی و قابل جایگزینی تولید می کند. مسئله به صورت یک مدل برنامه ریزی دوسطحی چنـدپ یرویی فرموله می شود. با توجه به NP-Hard بودن، برای حل مدل، از الگوریتم شبیه سازی تبریدی استفاده می شـود . نتـا یج تحلیـل حساسـ یت نشـان می دهد که در بازارهای با مقیاس بزر تر، حتی افزایش قیمت ها نیز افزایش فروش و درنتیجه، افـزا یش سـود اجـزا را بـه همـراه دا رد. درمـوردمشتریان حساسبهقیمت، تولیدکننده و خرده فروشان با کاهش قیمت خود، جذب مشتری کنند و سود خود را افزایش دهند.

واژه‌های‌کلیدی: برنامه ریزی دوسطحی، زنجیرة تأمین دو رده ای، شبیه سازی تبریدی، قیمتگذاری، محصـول هـای
فاسدشدنی و قابل جایگزینی.

مقدمه
یک زنجیرة تأمین شامل چندین جـز تجـاری غیرمتمرکـز است که در مناطق جغرافیایی مختلف پراکنده شده انـد. درچنین زنجیره های غیرمتمرکزی، هر جز به صورت مسـتقلتصمیم گیری می کند بنابراین، هماهنگی بین تصـم یمهـای قیمت گذاری و موجودی، بر کارایی زنجیره و اجزا تأثیرگذار است] 1[. در سال های اخیـر ، بـه همـاهنگی میـان اجـزا ی زنجیره توجه شده است .یکی از تصمیمهای مهم در زمینـة هماهنگی، قیمت گـذاری اسـت کـه شـامل تعیـین قیمـت عمده فروشی و خرده فروشی میشود. قیمت گذاری، یکـی از مضامین هسته ای در ادبیـات بازاریـابی اسـت کـه درمـوردزنجیرة تأمین انجام مـ ی شـود ]2[. در یـک زنجیـرة تـأم ین چندمحصولی، محصولها ممکن است از نظر مراحـل تول یـد یا در مرحلة تقاضا به هم وابسته باشند. محصولهـای قابـلجـ ایگزینی، محصـــولهـــایی هسـ تند کـــه درصـــورتدسترسی نداشتن به آنها، محصـول جـایگزین بـه مشـتری پیشنهاد میشود. در این صورت، افزایش قیمت محصول، بـه
609658965

* نویسندة مسئول: تلفن: 02182883394، فکس: 02182883394
افزایش تقاضای محصول جایگزین منجر می شـود ]3[. ایـن محصول ها عمر محـدود ی دارنـد و فاسدشـدنی انـد . کا هـاممکن است بهدلیل زوال فیزیکی )مانند سبزیجات، گوشـتو سایر مواد غذایی(، زوال در ارزش )مانند صندلی پـرواز یـا بلیت سینما( و تغییرهای فناورانة ناشی از تغییر در ترجیح-های مصرف کننده )مانند کا های مد( فسادپذیر باشند] 4[.
در زنجیرة تأمین غیرمتمرکز، اجـزا بـه صـورت مسـتقلتصمیم گیری می کنند که البته ایـن تصـم یمهـا از یکـدیگر تأثیر میپذیرند. اغلب اجزای چنین زنجیره ای، قـدرت هـا ی متفاوت دارند. قدرت به صورت «توانـا یی یـک جـز زنج یـره برای کنترل متغیرهـای تصـم یم در راهبـرد بازار یـابی جـز دیگر زنجیره در سطح توزیع متفاوت» تعریف می شـود ]5[. چن ین س اختاری ب ا اس تفاده از م دل ه ای برنام ه ری زی دوسطحی فرموله می شود و در آن، جـز بـا قـدرت بیشـتر ،
«رهبر» و جز با قدرت کمتر ،«پیرو» نامیده می شود.
در این پژوهش، یک زنجیرة تأمین غیرمتمرکز دو رده ای، بـا
Email: [email protected]
یک تولیدکننده و چندین خرده فروش رقابتی درنظر گرفته شده اسـت کـه تولیدکننـده ، چنـد ین محصـول فاسدشـدنی و قاب ل جایگزینی تولید می کند. در زنجیرة مورد نظر، تولیدکننده دارای قدرت بیشتر است و تصمیم های خرده فروشان را کنترل میکند بنابراین تولیدکننده، رهبر و خرده فروشان، پیـرو درنظـر گرفتـهمی شوند.
در بخش بعدی مقاله، مروری مختصر بـر پـژوهش هـا ی پیشین صورت میگیرد. درادامه، پس از تعریف مسئله، مدل ریاضی آن ارائه و الگوریتم شبیه سازی1 تبریدی بـرای حـلمدل پیشنهادی بهکار گرفته میشود. درنهایـت ، مسـئله بـایک مورد عددی تحلیل میشود .نوشتار با جمع بندی نتـا یج و ارائة پیشنهاد هایی برای تحقیقهای آتی خاتمه مییابد.
مروری بر ادبیات
پــژوهش هــای معــدودی بــه بررســ ی مســائل ترکیبــی قیم ت گ ذاری و س فارش ده ی محص وله ای فاسدش دنی پرداخته اند. گالگو و ون- رزین ]6[ مدل قیمتگـذاری یـک محصول فاسدشدنی با تقاضای تصادفی را بدون بازپرسـاز ی موجودی پیشنهاد کردند. چو و همکارانش] 7[ تصمیمهـای توأم قیمتگذاری و تخصیص موجودی را برای یک محصول فاسدشدنی با دورة عمر از پیش تعیینشده بررسـ ی کردنـد.
ژایا و هو] 4[ مسئلة ترکیبی قیمت گذاری و سفارش دهی را برای یک محصول فاسدشدنی با عمر دو دوره ای و تقاضـا ی تصادفی و حساسبهقیمت مطالعه کردند. چـو و همکـارانش]8[ قیم ته ا و مق ادیر س فارش را ب رای ی ک محص ول فاسدشدنی با عمر چنددوره ای تعیین کردند.
پژوهشهای متعددی بر جوانـب قیمـت گـذاری تمرکـزدارند که با تصمیمهای تولید و موجودی ادغام شده انـد ] 9[ و] 10[. هســیه و وو] 11[ تصــمیمهــای هماهنــگ را در زنجی رة ت أمین ش امل ی ک تولیدکنن دة تجهی زات، ی ک تولیدکننده و یک توزیع کننده را مطالعه کردنـد کـه در آن ،عرضه و تقاضا قطعیـت نـدارد. هوآنـگ و همکـاران] 1[ بـرهماهنگی تصمیمهای قیمـت گـذاری ، موجـود ی و انتخـابتأمین کننده و اجزا در یک زنجیرة تأمین چندرده ای تمرکـزداشتند. سپس مسئله را به صـورت یـک بـاز ی سـه سـطح ی پویای بدون مشارکت، مدل کردند.
وو و همکاران] 12[ تصمیمهای قیمـت گـذاری را در یـک زنجیــرة تــأمین دو رده ای شــامل دو خــرد ه فــروش و یــک تأمین کنندة مشترک غیرمشـارکت ی درنظـر گرفتنـد کـه بـین خرده فروشان، رقابت افقی و بین تأمینکننده و خرده فروشـان ، رقاب ت عم ودی وج ود دارد. ژائ و و همک اران] 13[ مس ئلة قیمت گذاری محصولهای قابل جایگزینی را برای یک زنجیـرة تأمین با یـک تولیدکننـده و دو خـرده فـرو ش رقیـب بررسـی کردند. مدل قیمت گذاری متمرکز و غیرمتمرکز، با اسـتفاده ازروش نظریة بازی توسعه یافت. گـائو و همکـاران] 14[ روشـی مبتنیبـر بهینـه سـازی حرکـت ذرات 2 بـرا ی حـل دو مسـئلة قیمت گذاری دوسطحی در یک زنجیرة تأمین دو رده ای با یک فروشنده و یک خریدار توسعه دادند. مخلصیان و ذگردی ]15[یک مـدل برنامـه ریـزی دوسـطح ی بـرا ی مسـئل ة همـاهنگ ی قیمت گـذاری و موجـود ی یـک زنجیـرة تـأم ین دو رده ای بـاچندین محصول قابل جـایگزینی ، شـامل یـک تولیدکننـده و چندین خرده فروش رقیب ارائه کردند.
جدول 1 خلاصة دیگر پژوهش ها در این زمینه را نشـانمی دهد. همان طورکه در جـدول 1 مشـا هده مـی شـود و بـاتوجه به مقالههـای بررسـ یشـده، همـاهنگی تصـم یمهـای قیمتگذاری و موجودی زنجیرة تأمین مطالعه شـده اسـت.
بعضی از آن ها در شرایط رقـابت ی و بعضـی در حالـت نبـود تمرکز بررسی شده اند. بعضی محصولها را قابل جایگزینی و بعض ی فاسدش دنی درنظ ر گرفت ه ان د .مس ئلة هم اهنگی قیمتگذاری و موجودی در یک زنجیرة غیرمتمرکز رقـابت ی چندمحصولی که محصولها هـم فاسدشـدنی باشـند و هـمقابل جایگزینی، در خلأ ادبیاتی قرار می گیرد که مطالعة آن بهدلیل کاربرد فراوان در صـنا یع مـواد غـذایی و بهداشـت ی، برای تصمیم گیری در این شرایط بسیار حائز اهمیت است. این تحقیق، هماهنگی تصمیمهای موجودی و قیمت گذاری را در یک زنجیرة تأمین دو رده ای غیرمتمرکز با چندین محصول فاسدشدنی و قابل جایگزینی، شامل یک تولیدکننـده و چنـد ین خرده فروش رقیب درنظر می گیرد. مدل برنامه ریـزی دوسـطح ی برای بیان قدرت هـا ی متفـاوت اجـزای زنجیـره بـ هکـ ار گرفتـهمی شود.
مسئلة مورد نظر پـژوهش، بـه صـورت یـک زنجیـرة تـأمین
خرده فروشی و میزان سفارش است به طـور ی کـه سـود هـرغیرمتمرک ز رق ابتی دو ردهای، ش امل ی ک تولیدکنن ده و
سطح، بیشینه شود.
چندین خرده فروش رقـابتی درنظـر گرفتـه مـی شـود . ایـن
چنین سـاختار ی درمـورد کانـال هـا ی توزیـع کا هـا ی زنجی رة غیرمتمرک ز، دارای اعض ایی ب ا ق درت بازاره ا ی
فسادپذیر و مواد غذایی، نظیر سبزیجات، لبنیات و… کـاربردمتفاوت است. قـدرت تصـمیم گیـری تولیدکننـد ه، بـ یش از
دارد. در چن ین کان ال ه ایی، محص وله ای فس ادپذیر را خرده فروشان است و مـ ی توانـد تصـم یم هـایی را کـه آن هـا
می توان درصورت دردسـترسنبـودن، بـا محصـول د یگـری به طور مستقل اتخاذ کرده اند، کنترل کند و بـر آن هـا تـأث یر
جایگزین ساخت برای مثال، درصورت موجودنبـودن نـوعی بگذارد. هدف تمام تصمیم گیرنـدگان ، بیشـینه سـازی سـود
بستنی، می توان نوع دیگری را به خریدار پیشـنهاد کـرد. ازاست. مـدل برنامـه ریـزی دوسـطحی، چنـ ین سـاختاری را
سوی دیگر، محصولهای فروختـه نشـده، پـ یش از فسـاد بـابه خوبی نمایش می دهد.
قیمت کمتری عرضه می شوند تا بهفروش برسند.
زنجیرة مورد بررسـ ی، چنـد ین محصـول فاسدشـدنی و قابل جایگزینی را عرضه مـ ی کنـد . جـا یگزینی محصـول هـا
تعریف مسئله
جدول 1. خلاصة پژوهش های بررسی شده

تصمیم

بازار

نوع

محصول

تعداد

محصول
ها

تصمیم

بازار

نوع

محصول

تعداد



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید