نشریه تخصصی مهندسی صنایع، دوره 48، شماره 2، مهر ماه 1393، از صفحه 137 تا 150
شناسایی عوامل مؤثر بر خصوصی سازی صنایع پالایش گاز ایران با رویکرد تلفیقی دلفی ـ دیماتل
)مطالعة موردی: شرکت پالایش گاز پارسیان(
رضا اشگرف1* ، سعید میرزامحمدی2 و سید جعفر سجادی3
دانشجوی کارشناس یارشد مدیریت اجرایی دانشکدة مهندسی صنایع دانشگاه علم و صنعت ایران
استادیار دانشکدة مهندسی صنایع دانشگاه علم و صنعت ایران
استاد دانشکدة مهندسی صنایع دانشگاه علم و صنعت ایران

)تاریخ دریافت 28/11/91 ـ تاریخ دریافت روایت اصلاح شده 6/2/93 ـ تاریخ تصویب 7/4/93( چکیده
در این نوشتار، نتایج بررسی عوامل کلیدی مؤثر بر خصوصی سازی صنایع پالایش گاز ایران با رویکرد دلفی ـ دیماتل ارائه می شود. بر اساس یافته های این پژوهش، بر مبنای تکنیک دلفی، خبرگان در مجموع سی ونه عامل را در خصوصی سازی شـرکت هـای پـالایش گـاز کلیـدیتشخیص داده اند. به کمک تکنیک دیماتل، عوامل مؤثر از نظر خبرگان در مرحلة قبل در ساختاری مبتنی بر نظریـة گـراا اولویـت بنـدیشدند. بر مبنای نتایج این تحقیق ،«انسجام و هماهنگی بین همة بخش های سیاسی در روند خصوصی سـازی ، از قـانو ن گـااری تـا اجـرا ونظارت» دارای بیشترین ضریب تأثیرگااری و «جلب اعتماد و مشـارکت فعـاب بخـش خصوصـی از ریـق شـفافیت، بـی رفـی ، و ایجـادفرصت های برابر برای همگان» دارای بالاترین میزان تأثیرپایری است.

واژه های کلیدی: تکنیک دلفی، تکنیک دیماتل، خصوصی سازی، صنایع پالایش گاز.
مقدمه
ح دود و وگ ونگی دخال ت دول ت در اقتص اد یک ی از موضوعات اساسی مورد بحث اقتصاددانان ی دهه هـای گاشته بـوده اسـت. همـة مکاتـب اقتصـادی بـر رشـداقتصادی و کارایی منابع تأکید می کنند؛ اما دربارة اینکه منابع تولید به بخش عمـومی اختصـاد داده شـود یـابخش خصوصی بین آن ها اختلا ا نظـر وجـود دارد ]1[. فیزیوکرات ها1، مکتب کلاسیک2، مکتب اتریش3، مکتب پ ولی ش یکاگو4، و ت ا ح دودی مکت ب نسوکلاس یک5 سیس تم تج ارت آزاد و ک ارایی مکانیس م ب ازار ب رای فعالیت های اقتصادی را باور دارند و مکاتب سـوداگران 6، ساختارگرایی7، و کینزین ها8، ضمن اینکه کارایی بازار را به ور کامل بـاور ندارنـد، خواهـان مداخلـة دولـت دراقتصــاد بــه ویــژه در شــرایو رکود نــد. پــم مقولــ ة خصوصی سازی9 بیشتر برگرفتـه از نظریـة اقتصـاددانا ن دستة اوب است ]2[.

نویسندة مسسوب: تلفن: 09398174862
پم از ابلاغ سیاسـت هـای بنـد ا اصـل 44 قـانوناساسی در ساب 1385، دربارة توسعة بخـش هـای ییـردولتی از ریق واگااری فعالیت ها و بنگاه هـای دولتـی،روند خصوصی سازی در ایران، که بعد از جنگ تحمیلـیآیاز شده بـود، شـتابی دوونـدان گرفـت. در مـاد ة 25 قانون برنامة وهارم توسعه نیـز بـه خصوصـی سـازی درصنعت نفت، که همواره مدیران دولتی به شـدت بـه آنحساس انـد ، پرداختـه و راهکارهـایی بـرای ورود بخـشخصوصی به حوزة بسیار گستردة صنعت نفت مقرر شد. بند «الف» مادة 25، به شرط حفظ مالکیـت بـر اخـایر نفت و گاز، دولت را موظف کرده است حداقل ده درصد از ظرفیت فعالیت های اکتشاا، استخراا، تولید، پخش، و حمل ونقل مواد نفتی و گازی را، با رعایت قانون نفت، به اشخاد حقیقی و حقوقی داخلـی واگـاار کنـ د ]3[.
شرکت های پالایش گاز، به منزلـة قلـب تننـدة صـنعت Email: [email protected]
گ از، در لیس ت واگ ااری س ازمان خصوص ی س ازی جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته اند. ایـن پـژوهش بـهشناسایی عوامل مؤثر بر خصوصـی سـازی شـرکت هـایپالایش گاز ایران، به کمک تکنیـک دلفـی، و وگـونگیتأثیر و تأثر آن هـا بـر یکـدیگر، بـا اسـتفاده از تکنیـکدیماتل، پرداخت.
مبااا نظ ن،ااا تعااا و اهااادا خصوصظ س ز
خصوصی سازی، ماننـد ایلـب مفـاهیم سیاسـی شـایع، دارای انبوهی از تعاریف هم پوشان است ]4[. به عقیـدةبیم لی و لیتل وایلد خصوصی سازی راهی است بـرایبهبود عملکرد فعالیت های اقتصـادی از ریـق افـزایشنقش نیروهای بازار، در صورتی کـه حـداقل 50 درصـدسهام آن ها به بخش خصوصی واگاار شود ]5[.
ولجانوسکی خصوصی سازی را به معنای انجـام دادن فعالیت های اقتصادی توسو بخش خصوصی یـا انتقـابمالکیت دارایی ها به بخش خصوصی می داند ]6[.
شوارتز تعریف خصوصی سازی را بـرای کشـورهای بـااقتصاد متمرکز بسیار فراتر از انتقاب مالکیت و تعـدیل درمقررات می داند و مـی گویـد خصوصـی سـازی بـه معنـیبه وجودآوردن نظـ ام جدیـد بـر اسـاس بـازار و در نتیجـهدگرگــونی و تحــوب در ابعــاد مختلــف اقتصــاد اســت.خصوصی سازی، به منزلة انتقاب مالکیت، به روشـی گفتـهمی شود که عمدة سهام یا دارایی در یک مؤسسه از دولت یا مالکیت دولتی به بخش خصوصی واگاار شود ]2[.
انریکو پنینگز خصوصی سـازی را فر اینـد محرومیـتدولت از مالکیت شرکت های دولتی می داند ]7[.
با نگاهی به تعاریف متعدد خصوصی سازی می تـوان به مفاهیمی از قبیل بهبود عملکـرد، انتقـاب مالکیـت ومدیریت، آزادسازی، بازارگراکردن، ایجاد شـرایو رقابـتکامل، واگااری، و حاا مقررات دست وپاگیر رسـید . بـادرنظرگ رفتن ای ن مف اهیم، تعری ف مش ترك و کل ی خصوصی سازی ونـین خواهـد بـود: «خصوصـی سـازیفرایندی است که ی آن کارایی مکانیزم بازار و دسـتنامرئی آدام اسمیت10 حیاتی دوباره می یابـد و عملکـردفعالیت های اقتصادی دولت زیر سؤاب می رود. در نتیجه، بخــش عمــومی )دولــت( تصــمیم مــی گیــرد دامنــ ةفعالیت های خود را محدود و مالکیت یا مدیریت برخـیواحدهای اقتصادی تحت تملک خود را به مکانیزم بـازارمحوب کند.» ]2[.
اهداا خصوصی سـازی در هـر کشـور بـا توجـه بـهسیاست ها و برنامـه هـای اقتصـادی و راهبردهـای کلـیجامعه مشخص می شود. برنامه ها و راهبردهای اقتصادی در کشورها متفاوت است. در نتیجه، خصوصی سازی نیز در هر کشور به دنباب اهدافی خاد است و در هر مورد ممکن است برخی از اهداا در اولویت قرار گیرنـد ]2[. در فرهنگ اقتصادی پاب گریو اهداا خصوصی سازی به شرح زیر است ]8[:
بهبود عملکرد اقتصادی بنگاه ها و خدمات دولتی؛
ییرسیاسی کردن تصمیم های اقتصادی؛
افزایش بودجة عملیاتی از ریق فروش شرکت ها؛
کاهش هزینه های عملیاتی دولت و به تبع آن کاهش مالیات ها و به کارگیری بهینة امکانات موجود؛
کاهش قدرت اتحادیه ها در بخش دولتی.
پیشینة خصوصظ س ز صن ع نفا و اا زد جه ن و ا ان
شرکت های نفت و گاز، پم از مخـابرات، ارزشـمندترینبنگاه های دولتی اند که در خلاب ربع قرن گاشته واگاار شده اند. شرکت هایی مانند بریتیش پترولیوم11، فـرانمتوتاب12، الف آکتین13 )اکنون توتاب الف فینا14(، رسنوب اسنانیا15، استات ایل نروژ16، و انی ایتالیا17، همگی، جزء صد شـرکت ارزشـمند جهـان، از لحـا ارزش بـازاری، هستند که بخشی از سهام آن ها واگاار شده اسـت ]9[.
اما هنوز هم بزرگ ترین و مهم ترین شرکت هـای نفـت وگاز کاملاً دولتی اند. این ها شرکتهای ملـی نفـت18، ن ـ ه کشور عضو سازمان اوپک19، و نیز تولیدکنندگان بـزرگخارا از این سـازمان، ماننـد مکزیـک، عمـان و مـالزیهستند. از منظر اقتصادی عجیب به نظر مـی رسـد کـهاین تعداد از کشورها مالکیت ملی شـرکت هـای نفـت وگاز خود را برگزیده اند. پـم دلیـل اینکـه تـا ایـن حـد دولت های تولیدکننـد ة نفـت و گـاز مالکیـت دولتـی رابرگزیده اند در ایدئولوژی سیاسی و سیاسـت قـدرت20 و نه در نظریه های اقتصادی نهفته است ]10[.
برعکم گرایش عمومی کشورهای در حـاب توسـعة صادرکنندة نفت و گاز، دولـت هـای یربـی بـه شـدت ازخصوصی سازی شرکت هـای ملـی نفـت خـود اسـتقباب
می کنند. بریتانیا در این حوزه هم، مانند دیگر حوزه هـا ، ابت دا ب ا خصوص ی س ازی کام ل ب ریتیش پترولی وم و بریتویل در وند مرحله، از ساب 1977 تا ساب 1987، و سنم با واگااری کامل شرکت نفت21 و گاز بریتانیـا 22، در اواسو دهة 1980، پیشتاز بـود. اسـنانیا، بـه فاصـلة کوتاهی پم از بریتانیا، بازسازی ساختار صـنایع تولیـدهیدروکربن خود را آیاز و اولین بخش سهام رسـنوب رادر ماه می 1989 واگـاار کـرد و واگـااری آن در سـاب1997 کامل شد ]9[. فرانسه کشور یربی بعدی بود که واگااری سهام خود را در شرکت های نفتـی آیـاز کـرد.دولت سهام الف آکتین را در شش مرحله فروخت. ایـنفرایند در ساب 1986 آیاز و در ساب 1996 پایان یافت .فرانسه همچنین به ور کامـل دارایـی هـای خـود را در توتاب اس ای در دو مرحله عرضه کرد که دومین مرحلة آن در اوایل ساب 1996 بود ]10[.
ایتالیا فروش شرکت ملی نفت ارزشمند خود را، به نام انی، در نوامبر 1995 آیاز کرد. وهار مرحلة واگااری سهام انی، در عرض کمتـر از وهـار سـاب، درآمـد خیـره کننـدة31/24 میلیارد دلاری برای دولت ایتالیا به همـراه داشـت.
دولت ایتالیا، به دلیل نگرانی از ادیام و اکتساب شرکت انی توسو یک یوب جهانی، از واگااری باقی ماندة سهام خـود)9/36 درصد( در انی فره می رود ]10[.
خصوصی سازی گاز بیعی در بولیوی بـه ایجـاد دوبنگاه واکو23 و آندینا24 در بخش بالادستی منجـر شـد.
اکثر واحدهای پالایشگاهی در بخش پایین دستی هم به شرکت خصوصی پالایشگاه بولیـوی 25 انتقـاب یافـت. درشبکة توزیع گاز بیعی مالکیت مختلو همچنان ادامـهدارد؛ ولی انتظار می رود در آیندة نزدیک این شرکت هـاهم خصوصی شوند ]11[.
در ساب 1992، آرژانتین اولین کشور در امریکای لاتین بود که بازسازی و خصوصی سازی عمدة بخش گاز بیعی را دنباب کرد. قیمت گاز بیعی قبل از خصوصی سازی تا سطح بین المللی بالا رفت و اصوبآزادی قیمت سوخت در قانون گاز جای داده شد. این قانون، به دلیل شفافیت و وضع رقابتی اش بین کشورهای در حاب توسعه، منحصربه فرد بود ]12[. یک مؤسسة نظارتی جدید در بخش عمومی تأسیم شد و مجموعة جدیدی از مقررات بخشی به تصویب رسید که کل صنعت گاز را به سه بخش تولید و حمل ونقل و توزیع گاز تقسیم می کرد. بق این مجموعه قوانین جدید، رقابت درون بخشی تشویق و ترویج می شد ]11[.
پم از سقوط دیوار برلین، دولت های اروپای شـرقیو مرکزی فروش شرکت های نفت و گـاز دولتـی را آیـازکردند. از ریق مجموعه ای پیچیده و یالباً ییـر شـفاااز فرایند فروش امـواب در سـاب 1994، کنتـرب بخـشنفت و گاز روسیه به بخش خصوصی منتقل شـ د؛ مـثلاً سهام کنترلی در گازپروم26، بزرگ ترین تولیدکنندة گـاز بیعی در جهـان ، بـه مبلـن نـاویز 228 میلیـون دلارفروخته شد ]10[.
سهم واگااری سهام شرکت های زیرمجموعـ ة وزارت نف ت از ک ل واگ ااری ه ا ی برنام ة وه ارم توس عة اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایـراندر جدوب 1 خلاصه می شود.

جدول 1. وااذا سه م ش ک ه ز مجموعة وزا ت نف طظ ب ن مة چه م توسعه
سهم وزارت نفت از کل واگذاری ها
)درصد( ارزش سهام واگذارشدة
زیرمجموعة وزارت نفت
)میلیارد ریال( ارزش کل
واگذاری سهام شرکت های
دولتی )میلیارد ریال( ســـــال
5 38 764 1384
– – 3655 1385
13/6 9875 72500 1386
5/8 4202 72003 1387
3/9 6956 179759 1388
9 2523 28042 1389
6/6 23594 356723 مجموع
33/4 233658 698831 با احتساب
سهام عدالت
منبع: ]9[
گاشته از مزایای آشکاری که کشورهای تولیدکننده از مالکیت دولتی شرکت های ملی نفت و کنترب سیاسی قیمت ها می برند، هزینه هـای مالکیـت دولتـی بـه ـورروزافزون و با گاشت زمان اقت فرسا می شود. با توجـهبه سودآوری ااتی شرکت های ملی نفت و گاز، دولت هـاتمایل دارند به این شـرکت هـا همچـون صـندو ملـیتأمین کسری بودجه و نیز ابزاری جهت ایجاد موازنه در ترازنامه های سـرمایه گـااری بنگرنـد. بـار مـالی کـه درنتیجة این سیاسـت هـا بـر شـرکت هـای نفـت تحمیـلمی شود ایلب موجب می شود این شرکت هـا نتواننـد بـااستفاده از سرمایه های تولیدی خود بـرای کـاوش هـایپرهزینه و توسعة پروژه ها سرمایه گااری کنند. همچنین تقریباً همة دولت های دارای شرکت های ملی نفت و گاز قیمت داخلی محصولات نفتی را در سـطح پـایین نگـهمی دارند. بنابراین مصرا بی رویه را تشویق و درآمدهای ناش ی از تعقی ب سیاس ت ح داکثر ص ادرا ت را تل ف می کنند .بدین ترتیب، به احتماب بسیار زیـاد ، تـا سـاب2019، تجارت جهانی نفت و گاز، بـیش از آنچـه امـروزبتوان بـاور کـرد، عظـیم و در اختیـار بخـش خصوصـیخواهد بود ]10[.
م و پیشینة عوامل مؤث ب خصوصظ س ز اکبر کمیجانی و همکاران ]2[ در رح تحقیقی بـا نـام «ارزیابی عملکرد سیاسـت خصوصـی سـازی در ایـران»، ضمن بررسی و تحلیل تجربـ ة خصوصـی سـازی برخـیکشورهای توسعه یافته و در حاب توسـعه، اعـلام کرد نـد اج رای برنام ة خصوص ی س ازی فق و در فض ایی ک ه زمینه های اقتصادی و اجتماعی و سیاسـی و تشـکیلاتتدارکاتی ـ عملیاتی لازم و متناسب بـا آن فـراهم باشـدفرایندی موفق و قابل تحسین است. در ییر این صورت، قبل از اینکه مسسله ای را حل کند، مشکل خواهد آفرید. برخ ی عوام ل و ش رایو ک ه موج ب موفقی ت فراین د خصوصی سازی در کشورهای مطالعـه شـده بـوده اسـتعبارت اند از ]2[:
تشکیل سازمان متولی خصوصی سازی؛
تنظیم و تدوین قوانین و مقررات اجرایی هماهنگ و هم سو؛
شناسایی و اولویت بنـدی شـرکت هـا و بنگـاه هـایدولتی جهت واگااری؛
عـزم راسـخ و تواف ق ملـی در اج رای برنامـه ه ایخصوصی سازی و انتشار ا لاعات به صورت وسـیعو شفاا؛
اعماب سیاست های تعدیل اقتصادی و آزادسازی در همة بخش های اقتصاد؛
مقابله با نگرانـی هـای مـردم و مسـائل مربـوط بـهاش تلاب از ری ق ب ه ک ارگیری سیس تم ت أمین اجتماعی گسترده؛
ت دریجی و مرحل ه ب ه مرحل ه اجراکـردن فراینــد خصوصی سازی؛
کنت رب و نظ ارت کارآم د ب ر رفت ار ش رکت ه ای واگاارشده از سوی دولت و ایجـاد تعهـداتی بـرایحفظ اشتلاب و افزایش سرمایهگااری.
یلام رضا حیدری کرد زنگنه) 1388( در پایـان نامـ ة دکتری، با نام «ارائة یک مـدب مناسـب جهـت ارتقـا ی خصوصی سازی در ایـران »، ضـمن بررسـی مؤلفـه هـایاصـ لی خصوصـ ی سـ ازی در ایـ ران، وضـ ع موجـ ود خصوصی سازی را در کشور، با توجه بـه ایـن مؤلفـه هـا ، تحلیل کرد. در پژوهش او دََه بُُعـد و صـد و نـود مؤلفـهبرای تدوین مدب ارتقای خصوصی سازی تعیـین شـد. ازنظر وی، بدیهی است ویژگی هـای ف رهنگـی، اجتمـاعی،سیاسی، و اقتصادی هـر کشـور بـر جریـان واگـااری وسرعت انتقاب فعالیت از بخش دولتی به بخش خصوصی اثر بگاارد .او نتیجه می گیرد فرایند خصوصی سازی باید با شناخت کامل ابعاد بین المللی و سیاسی و اقتصـادی ، اجتمــاعی و فرهنگــی، حقــوقی و قــانونی، نهــادی وسازمانی، مدیریتی و اجرایی، و مجازی برای تقویت این ابعاد تلاش کند تا برنامة واگـااری از ریـق روش هـایخصوصی سازی به صورت ورخـ ة مسـتمر کشـور را بـهخصوصی شدن موفق رهنمون شود ]13[.
منصـ وره عباسـ ی) 1388( در ـ رح پژوهشـــی «وــالش هــا و الزامــات خصوصــی ســازی و اجــرای
سیاس ت ه ای کل ی اص ل 44 ق انون اساس ی»، ض من بررسی آمار و ارقام، اجرای سیاست های خصوصی سـازی را در ای ران، ب ه دلی ل م وانعی ،ن اموفق معرف ی ک رد.
والش های فراروی خصوصی سازی در ایـران از نظـر ویعبارت اند از ]14[:
والش های را عرضه: بیمه نبـودن خریـداران درمقاب ل ع دم ش فافیت ا لاع ات، ن اامنی سیس تم قانون گااران، تأدیة بدهی ها از محل واگااری ها؛  والش های را تقاضا: ضـعف بـازار بـورس، نبـود ظرفی ت لازم در بخ ش خصوص ی، نبـود ق وانینمنسجم و یکناروه، مشخص نبـودن دامنـة شـموبخصوصی سازی، کتمان ا لاعات مـالی شـرکت هـا،ضعف آمار و ا لاعات و بلوکـه کـ ردن آن، برخـوردییر کارشناسانه، نبود امنیت سرمایه؛
موانع سیاسی: بی ثبـاتی سیاسـی، تـرس از ایجـادانحصار؛
موانع فرهنگـی: نگـاه منفـی بـه خصوصـی سـازی،مساوی بودن دولت با منافع ملی، نگرانی از افزایش بی کاری، نگاه درآمدی دولت به بخش خصوصی.
دفتر مطالعات اقتصادی مرکز پژوهش هـای مجلـمشورای اسلامی در گزارش شـمار ة 10773 )1390(، بـانام «والش ها و موانع ورود بخش خصوصـی در صـنعتنفت و پتروشیمی»، علت کندی روند واگـااری هـا را در حوزة نفت و گاز و پتروشیمی به اختصار ونـین معرفـیکرد ]9[:
کمب ود من ابع م الی لازم بخ ش خصوص ی ب رای
سرمایه گااری، با توجه به سرمایه بربودن این حوزه؛  واگااری عمدة سـهام ایـن حـوزه در قالـب سـهامعدالت و واگااری بـه شـبه دولتـی هـا در قالـب رد دیون؛
مشخص نبودن قیمت خـوراك پالایشـگا ه هـا و نیـزمدت زمان قراردادهای تأمین خوراك؛
بی توجهی مجریان واگااری هـا بـه حفـظ زنجیـرة ارزش در فعالیت ها و واحدهای مرتبو به هم؛  نبود فضای رقابتی و شرایو نامطلوب کسـب وکـار ، با توجه بـه برخـی امتیازهـا، از جملـه بازرگـانی وصادرات نفت و گاز.
ارنست اولریش فن وایزشکر و همکـاران )2005( در مجموعه مقالاتی با نام «محدودیت های خصوصی سازی» اع لام کردن د خصوص ی س ازی در خ أ رخ نم ی ده د؛ وارووب های مادی )مثل وضعیت اقتصـادی جامعـه( و وــارووب هــای نامحســوس )مثــل انتظــارات اهنــیسیاست گااران کلیـدی( و وـارووب هـای نهـادین نیـز توزیع قدرت در بطـن اجتمـاعی گسـترده بـر آن تـ أثیر می گاارند. بنابراین در نتیجه گیری نهـایی بیـان کردنـد قبـ ل از تصـ میم گیـ ری دربـ ارة وگـ ونگی اعمـ اب خصوصی سازی ضروری است محـیو و عوامـل مـرتبومدنظر قرار گیرند ]4[.
شائومین لی و همکاران) 2005( در مقالـه ای بـا نـام«مدب سازی خصوصی سـازی بـه عنـوان یـک اسـتراتژیسازمانی در کشورهای در حـاب انتقـاب» مطالعـه دربـارةخصوصی سازی را با توجه به سطح و اهداا تحلیل بـه دوجریان تقسیم کردند. جریان اوب، که منشأ آن تحلیلگران اقتصادی و سیاسی اند، بر عواملی نظیر سیاست های دولت و عوامل محیطی مؤثر بر خصوصی سازی در سطح کـلانتمرکز می کند. جریان دیگر، کـه متخصصـان مـدیریت وسازمان آن را هدایت مـی کننـد ، بـه الزامـات و وگـونگیاجرای برنامة خصوصی سازی توجه می کند. آن ها در ایـنمدب اعلام کردند استراتژی خصوصی سـازی بـا ملاحظـةعوامل تعیین کننده ـ شامل هزینه های تحوب، هزینه هـایسرمایه، سرعت سازگاری، فرار از ریسک و شرایو پـم ازخصوصی سازی ـ شکل می گیـرد. ایـن عوامـل هـم تحـتتأثیر شرایو خرد و کلان قرار مـی گیرنـد. شـرایو کـلاندربرگیرندة میزان رقابت و درجة آزادی اقتصاد و سیستم حقوقی و قانونی است و شـرایو خـرد شـامل روش هـایخصوصی سازی و وضعیت شرکت مورد نظر ]15[.
ون دوسکی )2005( وارووب عوامل مؤثر بر آینـد ة خصوصی سازی را تحلیل کرد. به نظر او، شرط ضـروریبرای تحقق خصوصی سـازی تمایـل و توانـایی بـازیگرانسیاسی و اقتصادی است ]16[.
کارســتن اســنرنگر )2011(، در مقالــه ای بــا نــام «انتخاب ساختار مالکیت: مثاب هایی از خصوصـی سـازیانبــوه در روســیه «، ضــمن بررســی رونــد و تاریخچــ ة خصوصی سازی در روسیه پم از فروپاشی کمونیسم، بـااس تفاده از مجموع ه داده ه ای پانص د و س ی ش رکت تولیدی روس، که نمایندة کل بخش صنعت روسیه انـد،اعلام کرد تصمیم به خصوصی سازی به ور مستقیم بـااندازة شرکت و دو عامل سازمانی میزان تولید و حقـو میانگین ارتباط دارد. متلیرهای دیگری کـه مـی تواننـدفرایند خصوصی سازی را تحت تأثیر قرار دهند عبارت اند از: میزان خدمات اجتماعی ارائه شده به کارکنان، کنترب دولتی قیمت ها، و وابستگی متقابـل صـنعت بـا صـنایعدیگر ]17[.
وش تحقیق
در این مقالـه از رویکـرد دلفـی ـ دیماتـل بـرای تبیـینمس سلة پ ژوهش به ره گرفت ه ش د. در ادام ه توض یحمختصری دربارة هر یک از این تکنیـک هـا و وگـونگیاستفاده از آن ها در مقالة حاضر می آید.
وش دلفظ
روش های گوناگونی جهت نظرسنجی و اخا پیشـنهاد ها و پیش بینی آینده، برای کمک در تصمیم گیری، وجـوددارد. یکی از ایـن روش هـا ، کـه ضـمن حفـظ سـادگیقابلیت ا مینان بـالایی دارد، روش دلفـی اسـت ]18[.
مراحل روش دلفی به اختصار عبارت است از:
مرحلة اول. تشکیل تیم طراحـی و تحلیل گـر :
این گروه مسسولیت تهیه و ارزیابی پرسشنامه هـا را دارد
.]19[
مرحلة دوم. تشکیل گـروه دلفـی )خبرگـان:( روش دلفی با مشارکت افرادی انجام مـی پـایرد کـه در موضوع پژوهش دانش و تخصص داشته باشند. این افراد پانل دلفی27 نامیـده مـی شـوند ]20[. معمـولاً انتخـاباعضای پانل از ریق نمونه گیری ییر احتمالی28 صورت می گیرد. یکی از روش های استفاده شده در ایـن زمینـهنمونه گیری هدا دار یـا قضـاوتی29 اسـت ]21[. تعـدادمناسب بـرای اعضـا نکتـة مهـم دیگـری اسـت کـه درتشکیل پانل باید به آن توجه کرد. با وجـود ایـن، هـی قانون قـوی و صـریحی دربـا رة نحـو ة انتخـاب و تعـدادمتخصصان وجود ندارد ]22[. تعداد اعضای پانل دلفـیدر پژوهش های پیشـین بـین دََه تـا هـزار و ششصـد وهشتاد و پنج نفـر بـوده اسـت ]20[. البتـه در مقـالاتتعداد دََه تا بیست نفر نیز گزارش شده اسـت ]22[. بـراین اساس، اعضای پانل دلفـی بـرای ایـن پـژوهش بـهصورت نمونه گیری ییر احتمالی و روش قضاوتی هجـده نفر در نظر گرفته شد که به تفکیک عبارت اند از:
عض و هیس ت علم ی دانش گاه در زمین ة اقتص اد ،اقتصاد انرژی، و مدیریت) وهار نفر(؛
مدیران عالی شرکت پالایش گاز پارسـیان ، شـاملم دیرعامل، مع اون عملی ات، مع اون مهندس ی و توسعه، معـاون پشـتیبانی و امـور اداری، و رئـیمامور مالی )پنج نفر(؛
کارشناس ان معاون ت مطالع ات و برنام ه ری زی و ارزیابی سازمان خصوصی سازی) پنج نفر(؛  کارشناسان پژوهشکدة اقتصـاد م ؤسسـ ة مطالعـاتبین المللی انرژی) وهار نفر(.
مرحلة سوم .تکرار و اجـرای دورهـای دلفـی :
راحی سؤالات و پاسخگویی به آن ها بر حسـب هـدااجرای این روش و کسب نتایج مورد نظـر و پیچیـدگیمسسله می تواند شامل یک تا ونـد دور باشـد. در پایـانهر دور، پرسشنامه های پاسخ داده شده بـه تـیم ـراح وتحلیلگر تحویل داده می شود. پـم از تجزیـه وتحلیـل واستخراا نتـایج ، پرسشـنام ة دور بعـد ارائـه و بررسـی وجمــع بنــدی مــی شــود ]18[. دفعــات تکــرار ارســابپرسشنامه ها ممکن است بین 3 تا 5 متلیر باشد و ایـنتلییر به درجة توافق گروهی پاسخ دهندگان و ا لاعـاتاضافی لازم بستگی دارد ]19[.
مرحلة چهارم. نتیجه گیـری و تهیـة گـرارشنهایی فرایند دلفی: نکتة مهم در اتمام دورهای روش دلفی اجماع خبرگان است. منظور از اجماع رسیدن بـهاتفــا نظــر دربــارة یــک ایــد ه و گــاه تــلاش بــرای
مش خص ک ردن تف اوت هاس ت ]22[. نکت ة دیگ ر در انجام دادن صحیح روش دلفی آنالیز نتایج حاصل از هـردور است. آمارهای اصلی استفاده شده در مطالعات دلفی اندازه هـای مرکـزی )میـانگین، میانـه، نمـا( و شـاخصپراکندگی انحراا معیار و محدودة میان وـارکی اسـت. استفاده از میانه و نما مطلوب تر است؛ هروند میـانگین نیز قابل کاربرد است ]22[. در ضمن برای تعیین میزان اتفا نظر میان اعضای پانل دلفـی از ضـریب همـاهنگیکنداب30 استفاده مـی شـود. ضـریب همـاهنگی کنـدابمقیاسی است برای تعیین درجـ ة همـاهنگی و موافقـتمیان وندین دسته رتبه مربـوط بـهN شـی ء یـا فـرد.ضریب هماهنگی کنداب نشان می دهد افرادی که ونـدمقوله را بر اساس میزان اهمیت آن ها مرتـب مـی کننـد معیارهای مشابهی را برای قضـاوت دربـارة اهمیـت هـریک از مقوله ها به کار می برند و از این لحا با یک دیگر اتفا نظـر دارنـد. ایـن مقیـاس بـا اسـتفاده از رابطـة 1 محاسبه می شود.
)1(

حاصل جمع مربعـات انحـراا
Rjها از میانگین Rjها، Rj مجموع رتبه های یک عامل، K تعداد مجموعه های رتبه ها )تعـداد خبرگـان(، N تعـداد
عوامل رتبه بندی شده، و

حداکثر حاصل جمع مربعات انحراا از میانگین Rjهاست.
مقدار این مقیاس هنگام هماهنگی یا موافقت کامل برابر با 1 و در زمان نبـود کامـل همـاهنگی برابـر بـا 0 است. اشمیت31 برای تصمیم گیری دربارة توقف یا ادامـ ة دورهای دلفی دو معیار آماری ارائـه کـرد . اولـین معیـاراتفا نظری قوی میان اعضای پانل است کـه بـر اسـاسمقدار ضـریب همـاهنگی کنـداب تعیـین مـیشـ ود. در صورت نبود ونین اتفا نظری ثابت ماندن این ضریب یا رشد ناویز آن در دو دور متوالی نشان می دهد افـزایشخاصی در توافق اعضـا صـورت نگرفتـه اسـت و فراینـدنظرخواهی باید متوقف شود. برای پانـل هـای بـا تعـدادبیشتر از ده عضو حتـی مقـادیر بسـیار کووـکW نیـزمعنادار به حساب می آیند ]20[.
بر این اساس، این پژوهش در سـه دور روش دلفـیانجام شد. پرسشنامة هر دور به صورت حضوری توزیع و گردآوری شد. در دور اوب، فهرستی از عوامـل مـؤثر بـرخصوصی سازی، که از پـژوهش هـای پیشـین اسـتخرااشده بود، برای تعیین میزان تأثیر هـر یـک از آن هـا بـرخصوصـی س ازی شـرکته ای پـالایش گ از در اختی ارخبرگان قرار گرفت. علاوه بر این، از خبرگـان خواسـتهشد ایده های خود را دربارة عواملی که در فهرست مزبور جای نگرفته اند ارائه کنند. پرسشنامة دور اوب به صورت نیمــه بــاز و از نــوع پرسشــنامه هــای ارزیــابی اســت.
پرسش شونده دربـارة میـزان تـأثیر هـر یـک از عوامـلنام برده در قالب مقیاس لیکرت32 از گزینه های «خیلـیزیاد»، «زیاد»، «متوسو»، «کم»، و «خیلی کم» یکی را برمی گزیند که در تجزیه وتحلیـل پرسشـنامه بـه ترتیـبدارای امتیازهــ ای 5، 4، 3، 2، و 1 اســ ت. پــ م از جمــع آوری پرسشــنامة هــر دور دلفــی ، بــه منظــورتجزیــه وتحلیــل آن هــا، میــانگین، میانــه، انحــراا ازاســتاندارد، کمتــرین، و بیشــترین امتیــاز پاســخ هــای خبرگان به هر عامل و ضریب هماهنگی کنداب به کمک نرم افزار SPSS تعیین می شود.
تکنیک د م تل
روش دیماتل از انواع روش های تصـمیم گیـری بـر پایـة مقایسة زوجی است که با بهره مندی از قضاوت خبرگان در اســتخراا عوامــل یــک سیســتم و ســاختاردهیسیستماتیک به آن ها، با به کارگیری اصوب تسوری گراا ،س اختار سلس له مراتب ی عوام ل موج ود در سیس تم را همراه روابو تأثیرگااری و تأثیرپـایری متقابـل عناصـرماکور به دست می دهد و شدت اثر روابو ماکور را بـهص ورت امتی از ع ددی مع ین م ی کن د ]23[. در ای ن پژوهش، روش دیماتل در وند گام به کار رفت.
گام اول. طراحی و توزیع پرسشنامه و جمـع آوری نظر خبرگان: از عوامل مـ ؤثر مسـتخرا از روش دلفـییــک مــاتریم نظرســنجی تهیــه شــد. ایــن عوامــلتشکیل دهندة سطرها و ستون های ایـن مـاتریم انـد. ازخبرگان خواسته شد با مقایسة زوجی هر یک از عوامـلواقع بر هر سطر ماتریم با تک تک عامل هـای واقـع بـرستون های ماتریم شدت اثر عامل سطری بر عامل های ستونی را بـه صـورت عـددی بـین 0 تـا 3 )«0: بـدونتأثیر»، «1: تأثیر اندك»، «2: تأثیر متوسو»، «3: تأثیر زیاد»( در خانه های آنهـا درا کننـد ]24[. Xij در هـرماتریم نشان دهندة میزان تأثیرگااری عامل i )واقع بر سطر( بر عامل j )واقع بر سـتون( اسـت . بـرای هـرi=j )عناصـر قطـری( ایـن امتیـاز برابـر 0 اسـت. بـرای ه رپاسخ دهنده یک ماتریم ییر منفـیn×n بـه صـورت [ Xk=[X kij ســاخته مــی شــود کــه در آنk شــمارة پاسخ دهنده با K ≤ H ≤1 و n تعداد عوامل اسـت ]25[. در پ ژوهش حاض ر 39=n و 12=H اس ت. در واق ع، از خبرگ ان پان ل دلف ی فق و دوازده نف ر ب ه پرسش نامة
دیماتل پاسخ دادند؛ شامل سه نفر اعضای هیست علمـیدانشــگاه ،ســه نفــر کارشناســان معاونــت مطالعــات و برنامه ریزی و ارزیابی سازمان خصوصی سازی، وهار نفـرمدیران عالی رتبة شرکت پالایش گاز پارسیان، و دو نفـرکارشناســان پژوهشــکد ة اقتصــاد مؤسســة مطالعــات بین المللی انرژی.
گــام دوم .محاســبة مــاتریا میــانگی : بــرای ترکیـــب کـــردن و دخالـــت دادن همـــة نظرهـــا از H پاسـخ دهنـده مـاتریم میـانگین [A = [aij بـه صـورت

ساخته می شود ]26[.
گ ام س وم. محاسـبة م اتریا آث ار م ـتقیمنرمال شدة اولیه: ایـن مـاتریم بـا رابطـة 2 محاسـبهمی شود:
D = A/S )2(
به گونه ای که:
(max1 ≤ i ≤ n ∑ni=1 aij وS = max(max 1 ≤ i ≤ n ∑nj=1 aijگام چهارم. محاسبة ماتریا روابط کـل: مـاتریمروابو کل )روابو مستقیم و ییر مستقیم( با نشان T به صورت رابطة 3 تعریف میشود:
)3(
D+D2+t…..+Dt

Lim D =0 t ∞
I مــاتریم واحــد اسـ ت. مــاتریم T در واقـ ع نشان دهندة شدت اثر نسبی حاکم بر روابـو مسـتقیم وییر مستقیم موجود در سیستم اسـت. در ضـمن، r و c بردارهایی هستند که بـه ترتیـب جمـع سـطر و سـتونماتریم T را تشکیل می دهنـد. اگـرri جمـع سـطرi ام ماتریم T باشد ،ri آثار مستقیم و ییر مستقیم عامـلi را بر سایر عوامل نشان می دهد. به همین ترتیب، اگر cj جمع ستون jام ماتریم T را نشان دهد ،cj آثار مستقیم و ییر مستقیم را، که عامل j از سایر عوامل مـی پـایرد ، نشان می دهد. اگر i=j باشد، جمع ri+ci نشان دهندة اثر کلی است که عامل i می گاارد و دریافـت مـی کنـد. بـهعبارت دیگر ri+cj نشان دهندة درجة اهمیت فاکتور i در کل سیستم است ]25[.
r = [ri]

)4(

مقدار نهایی تأثیر )فقـو اثرگـااری( هـر عامـل بـرمجموعة دیگر عوامل سیستم نیز از تفاضـلr-c حاصـلمی شود؛ به گونه ای که ]27[:
r>c r-c>0 عامل یک تأثیرگاار قطعی است. r<c r-c<0 عامل یک تأثیرپایر قطعی است
گام پنجم. به دست آوردن نقشة شبکة ارتبـاطی 33:
دیاگرام نهایی در یـک دسـتگاه مختصـات دکـارتی، بـهگونه ای که محور ولی آن بر حسب مقادیر r+c و محور عرضی آن بر حسب r-c مدرا باشد، تشکیل و موقعیـتهر یک از عوامل با نقطه ای به مختصات r+c, r-c در این دستگاه معین می شود ]27[.
نت ج و تفسی آن ه
در مرحلة اوب دلفی ،وهل و وهـار عامـل مسـتخرا ازپیشینة پژوهش، در قالب پرسشنامة اوب دلفی ،از هجده خبره پرسیده شد. از وهل و وهار عامل بررسی شـده ، ن ـه عامل دارای میانگین و میانة امتیاز کووک تر و مسـاوی3 )متوسو( بودند که نشان دهنـد ة اهمیـت پـایین ایـنسؤاب ها از نظر خبرگان اسـت . بنـابراین ، در مرحلـ ة اوب این ن ه عامل حاا شد. بنـا بـه بـازبودن پرسشـنامه درمرحلة اوب، خبرگان ن ه عامل مؤثر بـر خصوصـی سـازیشرکت هـای پـالایش گـاز را پیشـنهاد کردنـد . ضـریبهماهنگی کنداب در مرحلة اوب برابر 427/0 بـ ه دسـتآمد که در سطح 01/0 معناداری بود.
پم از تحلیل نتایج مرحلة اوب، مرحلة دوم، با وهل و وهار عامـل ، شـامل سـی و پـنج عامـل تأییدشـده ازمرحلة اوب و ن ه عامل پیشنهادی از سوی اعضـای پانـلدلفی، در قالب پرسشنامة دوم اجرا شد. از وهل و وهار عامل بررسی شده در مرحلة دوم پنج عامل دارای میانـهو میانگین امتیاز کووک تر و مساوی 3 )متوسو( بودند .ضریب هماهنگی کنداب در این مرحله 468/0 به دست آمد که در سطح 01/0 معناداری بود.
پم از تحلیل نتایج مرحلة دوم، در مرحلة سوم پنج عامل اکرشده حاا شد. در این مرحله سی و ن ه عامل باقی مانده در قالب پرسشنامة سوم بررسی شد .سی و ن ه فاکتور بررسی شده دارای میانه و میانگین امتیاز بزرگ تر و مساوی 3 )متوسو( بودند که نشـان دهنـد ة بـالابودناهمی ت ای ن عوام ل از نظ ر خبرگـان اسـت. ض ریب هماهنگی کنداب در مرحلة سوم 47/0 به دست آمد که در سطح 01/0 معناداری است و نشان دهندة همـاهنگیبسیار بالای خبرگان در پاسخ گـویی بـه سـؤالات اسـت . همچنین، برای مقایسة نحوة پاسـخ گـویی خبرگـان بـه میزان تأثیر عوامل بر خصوصی سـازی در مرحلـة دوم و سوم از آزمون ویلکاکسون34 استفاده شد. در این آزمون ،پاسخ هـای هـر سـؤاب در مرحلـ ة دوم بـا مرحلـة سـوممقایسه می شود. اگر تفـاوت معنـاداری در پاسـخ گـوییافراد مشاهده شود، آزمون معنادار است. پـم از آزمـونویلکاکسون به کمک نرم افـزارSPSS مشـخص شـد همـةمقــادیر P-value از 05/0 بــزرگ ترنــد. بنــابراین، تفــاوتمعناداری در پاسخگویی افراد بین دور دوم و سـوم دلفـیوجود ندارد. از ایـن رو، مـی تـوان نتیجـه گرفـت افـراد ازمرحلة دوم به سوم پاسخ هـای مشـابهی را بـه تـأثیر هـرعامل داده اند. از سوی دیگر، همـان ـور کـه بیـان شـد،ضریب هماهنگی کنداب در مرحلة اوب 427/0، در مرحلة دوم 468/0، و در مرحلة سوم 47/0 به دست آمد. میـزانافزایش این ضریب از دور دوم بـه سـوم دلفـی وشـمگیرنبود که نشان دهندة ثبات نسبتاً خوب این ضریب اسـت.پم، فرایند دلفی با شناسایی سی و ن ـه عامـل مـؤثر بـرخصوصی سازی شرکت های پالایش گـاز متوقـف خواهـدشد. این عوامل در جدوب 2 به تفصیل می آید.
جدول 2. نتیجة نه ظ ف ا ند دلفظ
عوامل مؤثر بر خصوصی سازی شرکت های پالایش گاز ایران از نگاه خبرگان به روش دلفی ابعاد اصلی
توانایی و تمایل بازیگران اقتصادی با توجه به ماهیت زمان بر و سرمایه بر بودن صنایع پالایش گاز
کشش و توانایی بازار سرمایه و لزوم تقویت و گسترش آن
هماهنگی واقع بینانه بین زمان اجرای خصوصی سازی و شرایو اقتصادی کشور
ثبات اقتصادی )عدم نوسان عمدة متلیرهای کسری بودجه، میزان بهرة بانکی، میزان تورم، میزان بدهی ملی(
شفافیت قیمت گااری خوراك پالایشگاه های گاز و مدت زمان تأمین خوراك
اهمیت حفظ زنجیرة ارزش در فعالیت ها و واحدهای مرتبو با هم
وجود مکانیزمی کارآمد و اقتصادی جهت قیمت گااری سهام شرکت های مشموب واگااری
توانایی ایجاد فضای رقابتی و شکستن انحصارهایی نظیر بازر گانی و صادرات گاز
تعدیل یارانه ها و نزدیک کردن قیمت گاز بیعی به قیمت های جهانی )آزادسازی قیمت گاز بیعی( ابعاد اقتصادی
توانایی، تمایل، و تعهد سیاسی دولت و مدیران عالی وزارت نفت
ثبات سیاسی برنامة خصوصی سازی )عدم توقف برنامة خصوصی سازی به تبع تلییر دولت ها، اعتراض های کارگری، و تنش های گروه های ای نفع(
انسجام و هماهنگی بین همة بخش های سیاسی در روند خصوصی سازی از قانون گااری تا اجرا و نظارت
وجود نهادی متخصص، بی را، مستقل از دولت، و دارای قدرت سیاسی جهت نظارت بر فرایند خصوصی سازی
دستیابی به موازنه های کلیدی بین اهداا سیاسی و اقتصادی )ارتقای کارایی اقتصادی در مقابل کسب حداکثر منافع سیاسی برای دولت(
عدم مداخلة ییر مستقیم دولت و نهادهای شبه دولتی در روند خصوصی سازی شرکت های پالایش گاز مشموب واگااری ابعاد سیاسی
سازوکارهای قانونی جهت وضع قوانین و مقررات تسهیل کننده و حاا و اصلاح قوانین و مقررات ناهمگون و گاه متضاد با خصوصی سازی
وارووب قانونی منسجم با پشتوانه و ضمانت اجرای قوی
سازوکارهای حقوقی و نظارتی تأمین حقو مالکیت ای نفعان
سازوکارهای حقوقی و قانونی کنترب و نظارت پیشگیرانه به منظور جلوگیری از ایجاد انحصار خصوصی
سازوکارهای حقوقی ایجاد تعهداتی برای حفظ سطح اشتلاب و سرمایه گااری
سازوکارهای قانونی تضمین امنیت سرمایه گااری )داخلی و خارجی(
نظارت قانونی به مثابة عامل اصلاح و تقویت نظام بازار و حمایت از فعالیت های اقتصادی سالم و نه تهدید و تضعیف آن
وضعیت قوانین کار، تجارت، مالیات، گمرك، و حفاظت از محیو زیست و لزوم انجام دادن اصلاحات ابعاد حقوقی و قانونی
وضعیت ساختار مالی شرکت های پالایش گاز و تعیین تکلیف بدهی ها و دیون بازنشستگی و لزوم بازسازی آن
وضعیت ساختار نیروی انسانی و فرایندهای عملیاتی جهت دستیابی به شرایو رقابت پایری و لزوم بازسازی آن
هزینه های جانبی خصوصی سازی در سطح سازمان )مقاومت ای نفعان سازمانی( ابعاد نهادی و سازمانی

ادامه جدول 2. نتیجة نه ظ ف ا ند دلفظ
عوامل مؤثر بر خصوصی سازی شرکت های پالایش گاز ایران از نگاه خبرگان به روش دلفی ابعاد اصلی
جلب اعتماد و مشارکت فعاب بخش خصوصی از ریق شفافیت، بی رفی، و ایجاد فرصت های برابر برای همگان
توانایی سیستم تأمین اجتماعی در مواجهة پیشگیرانه با نگرانی های اجتماعی ناشی از خصوصی سازی در زمینة اشتلاب
توجه به هزینه های اجتماعی دوران گاار و حمایت از اقشار آسیب پایر با برقراری نظام توزیع مجدد درآمد
جلب اعتماد عمومی و تعدیل نگاه منفی جامعه به موضوع سرمایه و سرمایه گاار ابعاد اجتماعی و فرهنگی
وجود نظام جامع حمایت از تولید و مصرا کننده
تعامل شفاا و مستمر با سرمایه گااران بخش خصوصی
اجرای خصوصی سازی با زمان بندی مناسب و ثبات در برنامه های مصوب
واگااری حق نهایی تصمیم گیری و کنترب سرمایه به خریداران احتمالی ابعاد اجرایی و مدیریتی
میزان بازبودن اقتصاد کشور )درجه بندی از نظر سرمایه گااری در مجامع بین المللی(
میزان ثبات سیاسی ـ اقتصادی و امنیت سرمایه گااری از نگاه سرمایه گااران خارجی احتمالی
تسهیل، تشویق، و جاب سرمایه گااری خارجی در صنایع پالایش گاز کشور ابعاد بین المللی
امکان حفظ و نگه داشت منابع فناوری و نیروی انسانی متخصص توسو بخش خصوصی
امکان تأمین تجهیزات خاد صنایع پالایش گاز توسو بخش خصوصی، با توجه به تأمین کنندگان محدود بین المللی و شرایو خاد کشور از نظر تحریم ابعاد فنی و تکنولوژیک

شکل 1. ج نم ظ عوامل کلید مؤث ب خصوصظ س ز صن ع پ لا ش ا ز ا ان د دستگ ه مختص ت دک تظ

در ادامه، مراحل تکنیک دیماتل به صورت گام به گام اجرا می شود. گفتنی است همة گام به کمـک نـرم فـزارMATLAB اج را ش د. ارائ ة م اتریم هـای حاصـل از گام های دوم و سوم و وهارم، به دلیل نبود فضای کافی
489229903606

و حجم بالای ماتریم، مقـدور نیسـت و فقـو دیـاگرامنهایی روش دیماتل و تفسیر آن خواهـد آمـد. شـکل 1 جانمایی عوامل سیسـتم را در یـک دسـتگاه مختصـاتدکارتی نمایش می دهد.

نتیجه ای و بحث
در پایین ترین قسمت شکل 1، منفـی تـرین مقـادیر r-c مؤلفه هایی هستند که بیشترین تأثیرپـایری را از سـایرعوامل دارند. این مؤلفه ها عبارت اند از:
27. جلب اعتماد و مشارکت فعاب بخـش خصوصـیاز ریق شفافیت، بی رفی، و ایجاد فرصـت هـای برابـربرای همگان؛
1. توانایی و تمایل بازیگران اقتصـادی بـا توجـه بـهماهیت زمان بر و سرمایه بر بودن صنایع پالایش گاز؛ 37. تسهیل، تشویق، و جاب سرمایه گااری خارجی در صنایع پالایش گاز کشور؛
36. میــزان ثبــات سیاســی ـ اقتصــادی و امنیــتسرمایه گااری از نگاه سرمایه گااران خارجی احتمالی؛ 35. میزان بازبودن اقتصاد کشور )درجه بندی از نظر سرمایه گااری در مجامع بین المللی(.
نکت ة جال ب توج ه در ای ن قس مت حض ور هم ة مؤلفه های ابعـاد بـین المللـی در ایـن بقـه بـه منزلـةتأثیرپ ایرهای قطع ی از س ایر ابع اد اس ت. در ص ورت هدا گااری برای جاب سرمایه گااری خارجی در مسیر خصوصی سازی صنایع پالایش گاز ایـران، ایـن موضـوعاهمیتی دووندان می یابد .عـواملی کـه در سـمت وـ شکل 1 مشاهده مـی شـو ند )عـواملی کـهr+c کـووکیدارند( و در عین حـاب ایلـب ≤r-c دارنـد ، یعنـی جـزءعوامل با تأثیرگـااری انـدك سـاختارند، گروـه تعـدادمعدودی نیز تأثیرپایری پایینی از سـایر عوامـل دارنـد،عبارت اند از:
وضعیت ساختار مالی شرکت های پالایش گاز و تعیین تکلیـف بـدهی هـا و دیـون بازنشسـتگی و لـزومبازسازی آن؛
وضعیت سـاختار نیـروی انسـانی و فراینـد های عملیاتی جهت دستیابی به شرایو رقابت پایری و لـزومبازسازی آن؛
6. اهمیــت حفــظ زنجیــر ة ارزش در فعالیــت هــا و واحدهای مرتبو با هم؛
26. هزینه هـای جـانبی خصوصـی سـازی در سـطحسازمان )مقاومت ای نفعان سازمانی(؛
33. اجرای خصوصی سازی با زمان بنـدی مناسـب وثبات در برنامه های مصوب.
نکتة حائز اهمیت در این بقه حضور همـة عوامـلمؤثر در بخش ابعاد نهادی و سازمانی است. در واقـع ، از نظر خبرگان، مؤلفه های بعد نهادی و سازمانی، در رونـدخصوصی سازی صنایع پالایش گاز ایران، نه از سایر ابعاد تأثیرپایری بالاتری دارند و نـه ونـدان بـر سـایر ابعـادتأثیرگاارند. برای حـل موانـع در جهـت بهبـود فر اینـدخصوصی سازی صنایع پالایش گاز، متولیان باید به بعـدنهادی و سازمانی نگاهی زیرساختی و نسبتاً مستقل تر از سایر ابعاد بیندازند.
با حرکت از سمت و به راست شکل 1 و افـزایشr+c، به تدریج عوامل مؤثرتر در ساختار آشکار مـی شـود.مؤلفه های ابعاد حقوقی و قانونی، اقتصادی، اجتمـاعی وفرهنگی، مدیریتی و اجرایـی ، و فنـی و تکنولوژیـک دراین بقه جای می گیرند. اهمیت این ابعاد از آن جهـتاس ت ک ه رواب و ی ک س ویه و دوس ویة فراوان ی ب ین مؤلفه های ایـن بقـات وجـود دارد. شـناخت و تعیـینمیزان اهمیت این روابو، با توجه بـه محـدودیت هـا، دراین مقاله نمی گنجد. توجه به این پیچیدگی ها می توانـدمجری ان را در بهب ود فراین د خصوص ی س ازی ص نایع پالایش گاز ایران یاری رساند.
در بالاترین قسمت شکل 1، مثبت ترین مقـادیرr-c ، مؤلفه هایی حضور دارند که بیشترین تـ أثیر را بـر سـایرعوامل می گاارند. به عبارت بهتر، تقویت یا تضعیف این مؤلفه ها مستقیم بر سایر عوامل ساختار تأثیرگاار است .
این مؤلفه ها عبارت اند از:
انس جام و هم اهنگی ب ین هم ة بخ ش ه ای سیاسی در روند خصوصی سازی، از قانون گااری تا اجـراو نظارت؛
وج ود نه اد متخص ص، ب ی را، مس تقل از دولت، و دارای قدرت سیاسی جهت نظـارت بـر فراینـدخصوصی سازی؛
10. توانایی، تمایل، و تعهد سیاسی دولت و مدیران عالی وزارت نفت؛
4. ثبات اقتصادی )عـدم نوسـان عمـدة متلیرهـایکسری بودجه، میزان بهرة بانکی، میـزان تـورم، میـزانبدهی ملی(؛
39. امکان تأمین تجهیزات خـاد صـنایع پـالایشگاز توسو بخش خصوصی، با توجه به تـ أمین کننـدگانمحدود بین المللی و شرایو خاد کشور از نظر تحریم.
نکتة حائز اهمیت در این بقه، حضور پررنگ مؤلفه های بعد سیاسی است. بنابراین، با تقویت مؤلفه های سیاسی در مسیر صحیح می توان سایر عوامل مؤثر بر خصوصی سازی صنایع پالایش گاز را در جهت تأثیرگااری مثبت تحت تأثیر قرار داد و در نهایت فرایند خصوصی سازی صنایع پالایش گاز ایران را بهبود بخشید.
ضمن توجه به اینکه «انسجام و هماهنگی بین همة بخــش هــای سیاســی در رونــد خصوصــی ســازی، از قانون گااری تا اجرا و نظارت» تأثیرگـاارترین و «جلـباعتم اد و مش ارکت فع اب بخـش خصوصـی از ری قشفافیت، بـی رفـی ، و ایجـاد فرصـت هـای برابـر بـرایهمگان»، تأثیرپایرترین عامل در سـاختار ایـن مطالعـههسـ تند، مهـ م تـ رین مؤلفـ ه هـ ای مـ ؤثر در رونـ د خصوصی سازی صنایع پالایش گاز ایران عبارت اند از:
ثبات سیاسی برنامة خصوصی سـازی )عـدم توقـفبرنامة خصوصـی سـازی بـه تبـع تلییـر دولـت هـا،اعت راض ه ای ک ارگری، و ت نش ه ای گ روه ه ای ای نفع(؛
انسجام و هماهنگی بین همة بخش هـای سیاسـیدر روند خصوصی سازی، از قانون گااری تـا اجـرا ونظارت؛ م اجع
توانایی، تمایل، و تعهـد سیاسـی دولـت و مـدیرانعالی وزارت نفت؛
ســازوکارهای حقــوقی و نظــارتی تــ أمین حقــو مالکیت ای نفعان؛
سازوکارهای قانونی تضمین امنیت سـرمایه گـااری
)داخلی و خارجی(؛
ثب ات اقتص ادی )ع دم نوس ان عم دة متلیره ای کسری بودجه، میـران بهـر ة بـانکی ، میـزان تـورم،میزان بدهی ملی(؛
نظارت قانونی به منزلة عامل اصلاح و تقویت نظـامبازار و حمایت از فعالیت های اقتصادی سـالم و نـهتضعیف آن؛
توانایی ایجاد فضای رقابتی و شکستن انحصارهایی نظیر بازرگانی و صادرات گاز؛
وضعیت قوانین کـار، تجـارت، مالیـات، گمـرك ، و حفاظــت از محــیو زیســت و لــزوم انجــام دادن اصلاحات.
آنچه در این نوشتار ارائه شد اولین گام برای ترسیم نظام مند مؤلفه هـای مـؤثر بـر خصوصـی سـازی صـنایعپالایش گاز ایران بود. ادامة ایـن شـیوه تـا رسـیدن بـهراهکارهای عملی در جهت واگااری مطلوب این بخـشاز صنعت نفت نیازمند تحقیق و مطالعة بیشتر است که پژوهشگران می توانند بدان توجه کنند.
Behkish, M. M. (2002). Iran’s Economy in the Context of Globalization. Ney Pub., Tehran.
Komijani, A. (1382). Performance evaluation of privatization policy. Department of Economic Affairs. Ministry of Economic Affairs and Finance., Tehran.
Pakdaman, R. (1388). Administrative and legal approaches to privatization. Iran Industrial Research and Training Center Pub., Tehran.
Weizsacker, E. U. V., Young, O. R., and Finger, M. (2005). Limits to Privatization: How to Avoid Too Much of a Good Thing – A Report to the Club of Rome., Earth scans Publications Ltd., London.
Beesley, M. E. and Littlechild, S. C. (1983). “Privatization: principles, problems and priorities.” Lloyds Bank Review, No.149, 1-20 (reprinted in Beesley, M. E. (ed.): Privatization, regulation and deregulation. London: Rutledge, 2nd edition, 27-)24
Department of assembly Research Center. (1381). “A look at the privatization and deregulation of telecommunications, information and communication” Code 6462, No. 410, 1-.75
Pennings, E. (2008). “Privatization of Real options”, Journal of Comparative Economics, Vol. 36, No. 3, 489-497.
Eatwell, J., Newman, P., and Milcate, M. (2008). The New Palgrave Dictionary of Economics. 2nd Edition. Palgrave Macmillan. London.
Ataei, O. (1390). “Challenges and barriers to entering the private sector in the oil and petrochemical industry”, assembly Research Center for Economic Studies, code 220, Serial No. 10773, 1-56
Megginson, W. L. (2009). Financial economics of privatization. Translated by Mohammad Saffar, First Edition. Department of Studies, Planning and Evaluation of Privatization Administration., Tehran.
Birdsall, N. and Nellis, J. (2005). Reality Check: The Distributional Impact of Privatization in Developing Countries. Center for Global Development., Washington DC.
Law, P. L. and Svenson, B. R. (1999). “Gas Sector Restructuring and Privatization, lessons from Argentina, Brazil, Poland, Hungry and Vietnam”, World Bank’s Oil and Gas Division and Private Participation in Infrastructure Group., 25-33.
Heydari Kord Zangene, G. (1388). Promotion strategies of privatization, First Edition. Department of Studies, Planning and Evaluation of Privatization Administration., Tehran.
Abbasi, M. (1388). Privatization and policy challenges and requirements of Article 44 of the Constitution. First Edition. Economic policy research institute., Tehran.
Li, S., Ouyang, M., and Zhou, D. S. (2005). “Modeling privatization as a firm strategy in transition economics”. Journal of Business Research, Vol. 58, No. 1, 37- 44.
Van dusky, J. A. (2005). Competing Theories? Re-thinking the use of proxy variable in Privatization literature, PHD thesis, Binghamton university political science department, state university of New York.
Sprenger, C. (2011). “The Choice of Ownership Structure: Evidence from Russian mass Privatization”, Journal of Comparative Economics, Vol. 39, No. 2, 237-260.
Gholami, M. H., Farhoush, T., and Aryani, J. (1384). “Application of Delphi method in strategic priorities HSE, management of oil, gas and petrochemical industries,” First National Conference on Safety Engineering and Management HSE, 7-11 February, Tehran.
Asgharpour, M. J. (1382). Group decision and game theory in operations research approach. First Edition. Tehran University Press, Tehran.
Mashayekhi, A., Farhangi, A., Moemeni, M., and Alidoosti, S. (1384). “Key factors affecting the use of information technology in government agencies, using the Delphi technique” Humanities Teacher Quarterly, Vol. 9, No. 3, 191-232.
Hasson, F., Keeney, S., and McKenna, H. (2008). “Research guidelines for the Delphi survey technique”. Journal of Advanced Nursing, Vol. 32, No. 4, 1008-1015.
Ahmadi, N. (1388). “Introducing Delphi critique” The year book of Social Sciences, Vol. 13, No. 10, 100-108.
Shah Alizadeh Kalkhoran, M., Ziaei, M., and Alvani, M. (1387). “Model selection methodology managers AHP – DEMATEL”, Management Quarterly (Researcher), Vol. 5, No. 12, 21-.13
Shieh, J. I., Wu, H. H., and Huang, K. K. (2010). “A DEMATEL method in identifying key success factors of hospital service quality”, Knowledge Based Systems, Vol. 23, No. 3, 277-.282
Yang, J. L. and Tzeng, G. H. (2011). “An integrated MCDM technique combined with DEMATEL for a novel cluster-weighted with ANP method”, Expert Systems with Applications, Vol. 38, No. 3, 1417-1424.
Vujanović, D., Momcilovic, V., Bojovic, N., and Papic, V. (2012). “Evaluation of vehicle fleet maintenance management indicators by application of DEMATEL and ANP”, Expert Systems with Applications, Vol. 39, No. 12, 10552-10563.
Agha Ebrahimi Samani, B., Makoei, A., and Sadr Lahiji, M. H. (1387). “Challenges of Iranian companies in oil and gas projects DEMATEL method” Journal of Sharif, Vol. 24, No. 45, 121-129. واژا ن انگلیسظ به ت تیب استف ده د متن
Physiocrats
Classical School
Austrian School
Chicago School of economics
Neoclassical School
Mercantilist
Structuralism
Keynesian
Privatization
Adam Smith 11- BP Amoco
12- France Total
Elf Acquitaine
Total Elf Fina
Spain Respol
Norway Statoil
Italia ENI
National Oil Companies
OPEC
Power Politics
Enterprise Oil
.22 British Gas
Chaco
Andina
Empresa Boliviana de Retinacion. EBR
Gas Prom
Delphi Panel
Non-probability Sampling
Purposive/Judgmental Sampling
Kendall`s Coefficient Of Concordance
Schmidt
Likert
Network Relationship Map (NRM)
Wilcoxon Signed Ranks Test



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید