نشریه تخصصی مهندسی صنایع، دوره 48، شماره 1، فروردین ماه 1393، از صفحه 95 تا 108
یک مدل ادغامی جدید براي تخصیص وام به پروژه هاي سرمایه گذاري بانکی (مطالعه موردي: بانک توسعه تعاون)

مجید نوجوان*1 ، عبداﷲ اکبري2
استادیار دانشکده مهندسی صنایع – دانشگاه آزاد اسلامی – واحد تهران جنوب
کارشناسی ارشد مهندسی صنایع- دانشگاه آزاد اسلامی – واحد تهران جنوب
(تاریخ دریافت 2/10/91، تاریخ دریافت روایت اصلاح شده 5/11/92، تاریخ تصویب 28/11/92 )

چکیده
در این مقاله یک مدل ترکیبی جدید براي تصمیم گیري در مورد تخصیص وام به پروژه هاي سرمایه گذاري بانکی پیشنهاد شـده اسـت. در این مدل ابتدا نبود اطمینان موجود در جریان نقدي هر پروژه با استفاده از توزیع هاي احتمالی شبیه سازي شده و با تحلیل آماري شاخص هاي اقتصاد مهندسی، پروژه هاي غیر قابل قبول از نظر اقتصادي حذف می شوند. سپس شاخص هاي مالی و غیرمالی براي ارزیابی پروژه هاي باقیمانده تعیین و با استفاده از روش ترکیبی AHP-TOPSIS رتبه بندي پروژه ها انجام می شود. در انتها با استفاده از رتبه پروژه ها به عنوان مطلوبیـتانتخاب هر پروژه و با توجه به محدودیت هاي سیستمی مانند محدودیت منابع بانکی از برنامه ریزي ریاضی 1-0 براي انتخاب نهـایی پـروژه هـااستفاده می شود. براي ارزیابی عملکرد مدل پیشنهادي، پروژه هاي سرمایه گذاري در بانک توسعه تعاون در یک بازه زمانی مشخص با استفاده از این مدل انتخاب شده است. بررسی نتایج حاصل از مدل پیشنهادي توسط خبرگان نشان دهنده درستی عملکـرد و کـارآیی مـدل ترکیبـی درتخصیص وام به پروژه هاي سرمایه گذاري بانکی بوده است.

واژه هاي کلیدي: انتخاب پروژه، شبیه سازي، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (TOPSIS ،(AHP، برنامه ریزي ریاضی 1-0

مقدمه
تک بعدي و بدون توجه به تغییرات همزمان پارامترها استفاده می شود.
شاخص هاي غیرمالی که در انتخاب پروژه هاي سرمایه گذاري مؤثر هستند، اغلب به صورت صریح در ارزیابی پروژه ها در نظر گرفته نشده و امکان بررسی نقش این شاخصها در انتخاب وجود ندارد.
محدودیت هاي سیستم بانکی در انتخاب پروژهها مانند محدودیت بودجه در دسترس به صورت ضمنی و توسط نظرات کارشناسی و خبرگی در نظر گرفته می شود.
با توجه به موارد اشاره شده و نبود کارایی روش هاي موجود تخصیص وام در شرایط ریسک و ارزیابی کیفی ،استفاده از رویکردي جدید براي برطرف نمودن این مشکلات ضروري است. در این مقاله براي تخصیص وام به پروژه هاي سرمایه گذاري بانکی و رفع مشکلات مدل هاي قبلی، یک مدل ترکیبی جدید با استفاده از روش هاي شبیهسازي، مدلهاي تصمیم گیري چند معیاره1 (MADM) و همچنین برنامه ریزي ریاضی 1-0پیشنهاد شده است. ساختار مقاله به این صورت است که ابتدا در بخش دوم با توجه به اینکه قسمت اعظم دارایی هاي بانک هـا را تسهیلات اعطایی به مشتریان تشکیل می دهد، دقت در نحوه تخصیص منابع و استفاده از معیارهاي مناسب براي بررسی و ارزیابی متقاضیان استفاده از تسـهیلات ، بـراي مدیران بانکی اهمیت بسیاري دارد. کارشناسان و مدیران بانک ها براي جلوگیري از مخاطرات ناشی از وصول نشدن مطالبات خـود از مشـتریان و مـدیریت بهینـه منـابع و مصارف، باید از روش هایی براي بررسی تخصـیص وام بـهپروژه هاي سرمایه گذاري استفاده کنند که بتوانـد تصـویر نسبتاً شفافی از وضعیت مالی بعدي پروژه مورد بررسی را در اختیار آنها قرار دهد، اما در رویکـرد هـاي موجـود کـهبراي تخصیص وام به پروژه هاي سرمایه گذاري بانکی به کار می رود، سه مشکل اساسی زیر وجود دارد:
 اغلب نبود اطمینان موجود در پارامترهاي جریان نقدي که می تواند بر تحلیل شاخص هاي مالی پروژه ها تأثیر بگذارد، در نظر گرفته نشده و این پارامترها ثابت فرض می شوند. علاوه بر این، براي بررسی اثر تغییر در پارامترهاي جریان نقدي، اغلب فقط از تحلیل حساسیت
* نویسنده مسئول: تلفن: 77504903، فاکس: 77654742، Email: [email protected] نشریه تخصصی مهندسی صنایع , دوره 48 ، شماره1، فروردین ماه 1393
مرور ادبیات موضوع آمده و سپس در بخش سوم مدل پیشنهادي و اجزا و قدم هاي استفاده از آن تشریح شده است. در بخش چهارم، از مدل پیشنهادي براي ارزیابی و انتخاب پروژه هاي بانک توسعه تعاون در یک بازه زمانی مشخص استفاده و نتایج حاصل از مدل بررسی شده است.
در نهایت در بخش نتیجه گیري آمده است.

مرور ادبیات
مسئله تخصیص وام به پروژه هاي سرمایه گذاري بانکی حالت خاصی از مسائل عمومی انتخاب پروژه، بودجه بندي و سبد سهام است که تحقیقات بسیاري در مورد آنها انجام شده است.
ایوامورا و لیو2 [1] براي بهینه سازي بودجه بندي سرمایه از برنامه ریزي محدودیت بر پایه مقادیر فازي استفاده کرده اند. مرنا و استورچ3 [2] از شبیه سازي براي بررسی مدیریت ریسک و نبود اطمینان پروژه هاي سرمایه گذاري در بخش کشاورزي استفاده کرده اند. کوچتا4 [3] بودجه بندي سرمایه را با شرایط فازي انجام داده است. محمد و مک کاون5 [4] مدلسازي نبود اطمینان در سرمایه گذاري پروژه ها را با استفاده از تئوري امکان6 انجام داده اند. زوپونیدیس و دامپوس7 [5] کاربرد روش هاي تصمیم گیري چندمعیاره در مسایل واقعی را بررسی و نحوه استفاده از این روشها را در تصمیم گیري هاي مالی نشان داده اند. کوتز و کوهل8 [6] نحوه استفاده از شبیه سازي در مسائل اقتصاد مهندسی را بررسی کرده و براي نشان دادن چگونگی کنترل ریسک در مسائل اقتصاد مهندسی مثال هایی طراحی کردند. رمضان9 [7] براي انتخاب پروژه هاي تحقیق و توسعه (R&D) یک مدل تصمیم گیري چندمعیاره فازي پیشنهاد کرده است. آلساندري10 و همکاران [8] مدیریت ریسک و نبود قطعیت را در پروژههاي سرمایه گذاري پیچیده بررسی کردهاند. آرمانیري11 و همکاران [9] براي بررسی اقتصادي پروژه هاي سرمایه گذاري در صورت وجود ریسک از شبیه سازي استفاده کرده اند. دیموا12 و همکاران [10] براي ارزیابی پروژه هاي سرمایه گذاري، روش تصمیم گیري چندمعیاره فازي را به کار بردهاند. ربیاظ13 [11] براي ارزیابی ریسک پروژه ها، مقادیر فازي را به توزیعهاي احتمالی تبدیل کرده و براي تجزیه و تحلیل آن از شبیهسازي استفاده کرده است. هوانگ14 [12] براي بهینه سازي تصمیمات در مسئله بودجه بندي سرمایه ،روش برنامه ریزي محدودیت فازي را به کار برده است. لاي15 و همکاران [13] از روشهاي شبیه سازي و فرآیند تحلیل سلسله مراتبی16 (AHP) براي بودجه بندي پروژه هاي ساخت استفاده کرده اند.
صالحی و توکلی مقدم [14] با استفاده از روش تاپسیس17 (TOPSIS) فازي، رویکرد جدیدي در مسئله انتخاب پروژه پیشنهاد کردهاند. آرمانیري و همکاران [15] براي انتخاب پروژه هاي سرمایه گذاري، ابتدا پارامترهاي مؤثر بر ارزش فعلی خالص18 (NPV) پروژه را مشخص و سپس این پارامترها را به صورت فازي یا احتمالی در نظر گرفته اند. اولکن و اوکونوقلو19 [16] براي انتخاب پروژه از یک مدل تجزیه و تحلیل اقتصادي یکپارچه استفاده کرده اند. در مدل پیشنهادي در صورت نبود شناخت توابع چگالی پارامترهاي مؤثر بر NPV، ابتدا این پارامترها به صورت فازي در نظر گرفته شده و سپس مقدار فازي به نزدیکترین توزیع احتمالی تبدیل میشوند. بکشی20 و همکاران [17] نیز از ترکیب دو روش AHP و بهینهسازي چند هدفه در مسئله انتخاب پروژه استفاده کرده اند.
حسن نایبی و کیانی [18] براي ارزیابی ریسک زمانبندي پروژه، روشهاي شبیه سازي مونت کارلو21 و مدلسازي پویایی سیستم22 را به کار بردهاند. نارنجی و همکاران [19] از فرایند تصمیم گیري سلسله مراتبی در شرایط نبود قطعیت براي اولویت بندي طرح هاي سرمایهگذاري استفاده کرده اند. میر طلایی و همکاران [20] یک الگوریتم هوشمند براي تعیین اعتبار مشتریان ارائه کرده و در فرآیند اعطاي وام به متقاضیان براي مؤسسات مالی از شاخص سطح اعتماد استفاده کرده اند. همچنین نجفی و منصوري [21] براي موضوع انتخاب سبد سهام در حالتی که معیارهاي ارزیابی همبستگی دارند، یک رویکرد ترکیبی مبتنی بر تحلیل پوششی داده ها23 (DEA) را به کار بردهاند.

تشریح مدل پیشنهادي
همان طور که اشاره شد، در روش هایی که در حال حاضر در بانک هاي داخلی براي تخصیص وام به پروژههاي سرمایهگذاري استفاده می شود، مقادیر پارامترهاي اقتصادي در پروژهها به شکل قطعی و بدون تغییر در نظر گرفته شده و شاخصهاي غیرمالی تأثیرگذار و همچنین محدودیت هاي سیستم بانکی نیز به طور صریح در انتخاب پروژه ها در نظر گرفته نمی شوند. براي رفع مشکلات رویکردهاي موجود در انتخاب پروژه هاي سرمایه گذاري بانکی یک رویکرد ترکیبی با استفاده از روش هاي: شبیه سازي ، مدلهاي تصمیمگیري چندمعیاره و برنامه ریزي ریاضی 1-0 پیشنهاد شده است. رویکرد پیشنهادي شامل ده گام اساسی است که روند نماي کلی آن در شکل (1) آورده شده است. این گام ها در ادامه تشریح شده اند.

1 = غربال اولیه پروژه ها با 10- بررسی نتایج به دست
توجه به الزامات بانکی آمده از مدل توسط خبرگان

تعیین شاخص هاي 9- انتخاب نهایی پروژه ها با مالی توجه به محدودیت هاي سیستم بانکی و برنامه ریزي

تعیین پارامترهاي 8- تعیین رتبه هر پروژه با
پروژه ها نامطمئن و چگالی جریان آنهاانتخاب نقديتابع استفاده از ماتریس
تصمیم گیري و روش

118329-2738308

شبیه سازي جریان 7- تعیین وزن شاخص ها با نقدي پروژه ها و تعیین استفاده از ماتریس هاي مقایسه تابع چگالی و میانگین زوجی و روش AHP شاخصهاي مالی

شاخص تحلیل هاي مالیآماري و 6- تعیین شاخص هاي غیر مالی و تشکیل ساختار حذف پروژه قبولهاي غیر قابل سلسله مراتبی از
شاخص هاي مالی و غیر
مالی
شکل 1: روند نماي مدل ادغامی پیشنهادي

گام اول: انتخاب و غربال اولیه پروژه ها با توجه به الزامات بانک
پروژه هاي ارائه شده به بانک از جانب متقاضی تسهیلات فقط زمانی مورد ارزیابی قرار می گیرند که در بررسی هاي مقدماتی با سیاست هاي اعتباري بانک هماهنگ بوده و الزامات بانک مانند: داشتن کد اقتصادي ،تهیه طرح توجیهی اولیه و ارایه اطلاعات مورد نیاز و نظایر آن را تأمین کرده باشند، در غیر این صورت وارد چرخهارزیابی نمی شوند.
گام دوم: تعیین شاخص هاي مالی
براي تعیین شاخص هاي مالی مورد نیاز براي ارزیابی پروژه ها ابتدا فهرستی از شاخص هاي مورد استفاده در بانک ها و نیز مقالات ارایه شده در این زمینه تهیه و این فهرست با استفاده از نظرات خبرگان بانکی بررسی و شاخص هاي مالی نهایی براي ارزیابی پروژه هاي بانکی انتخاب می شود. از جمله این شاخص ها به ترتیب چهار شاخص سودآوري، ارزش فعلی خالص، دوره بازگشت سرمایه و میزان ارزش افزوده اقتصادي اهمیت و کاربرد بیشتري نسبت به سایر شاخص هاي مالی دارند.
گام 3: تعیین پارامترهاي نامطمئن در جریان نقدي پروژه ها و انتخاب تابع چگالی براي این پارامترها
فرآیند مالی هر پروژه به صورت یک جریان نقدي نشان داده می شود که در آن درآمد و هزینه هاي سالیانه ،نرخ سود، طول عمر پروژه و نظایر آن مشخص شده است. براي در نظر گرفتن نبود اطمینان موجود در فرآیند مالی هر پروژه، باید ابتدا پارامترهاي جریان نقدي که داراي نبود اطمینان هستند، مشخص شده و سپس براي هر یک از این پارامترها نوع توزیع احتمالی تعیین شود. براي این کار از اطلاعات گذشته و رفتاري که پارامترهاي مورد نظر در پروژه هاي مشابه داشته اند، استفاده و با توجه به نظر خبرگان نوع تابع چگالی و مشخصات هر تابع تعیین می شود. در بسیاري از موارد استفاده از توابع چگالی یکنواخت و مثلثی می تواند به خوبی نبود اطمینان پارامترها در جریان نقدي را نشان دهد.
گام 4: شبیه سازي جریان نقدي پروژه ها و تعیین مقادیر شاخص هاي مالی
با توجه به در نظر گرفتن پارامترهاي جریان نقدي به صورت متغیرهاي تصادفی، مقادیر شاخص هاي مالی هر جریان نقدي نیز به صورت متغیرهاي تصادفی با توابع چگالی پیچیده هستند. در این حالت براي بررسی اثر نبود اطمینان موجود در جریان نقدي روي تابع چگالی شاخص هاي مالی می توان از شبیه سازي مونت کارلو استفاده کرد. شبیه سازي مونت کارلو یک الگوریتم محاسباتی است که از نمونه گیري تصادفی براي محاسبه نتایج استفاده می کند و به گستره وسیعی از روش ها اطلاق می شود. از این روش ها زمانی استفاده می شود که محاسبه پاسخ دقیق با کمک الگوریتم هاي قطعی تقریباً ناممکن یا ناموجه باشد و بخصوص از آنها در مطالعه سیستم هایی که تعداد زیادي متغیر دارند استفاده می شود. به دلیل اتکاي این روش ها بر محاسبات تکراري و اعداد تصادفی یا تصادفی کاذب، اغلب این روش ها توسط رایانه اجرا می شوند [4].
در سالیان اخیر کاربرد روش شبیه سازي در ارزیابی پروژه هاي سرمایه گذاري در شرایط ریسک یا نبود قطعیت افزایش یافته است، زیرا با استفاده از آن تصمیمات سرمایه گذاري قابل اعتمادتر می شود [15]. براي این کار جریان نقدي هر پروژه به تعداد بسیار زیاد شبیه سازي شده و براي هر جریان نقدي، مقادیر شاخص هاي مالی (مثلاً ارزش فعلی خالص، نرخ بازگشت سرمایه و…) محاسبه می شود.
گام 5: تحلیل آماري شاخص هاي مالی و حذف پروژه هاي غیر قابل قبول
براي تحلیل آماري شاخص هاي مالی باید مقادیر میانگین و انحراف معیار هر شاخص محاسبه و تابع چگالی این شاخص ها نیز مشخص شود. براي اینکار می توان از نرم افزارهاي آماري استفاده کرد که در آنها با ورود داده ها به نرم افزار و به روش سعی و خطا بهترین تابع چگالی براي هر شاخص مالی و پارامترهاي این توابع مشخص و همچنین مقادیر میانگین و انحراف معیار هر شاخص محاسبه می شود. در نهایت با استفاده از این اطلاعات و با توجه به قواعدي که خبرگان بانک در زمینه مقادیر شاخص هاي مالی در نظر گرفته اند، هر پروژه از نظر مالی بررسی و پروژه هاي غیر قابل قبول حذف می شوند.
به عنوان نمونه اي از قواعد، در بعضی از بانک ها خبرگان پروژه هایی را که در آنها شاخص سودآوري کمتر از 1، ارزش فعلی خالص منفی، دوره بازگشت سرمایه بالاي 6 سال و میزان ارزش افزوده اقتصادي پایین است، به علت ریسک بالاي نبود پرداخت اقساط وام و در نتیجه زیان بانک از بررسی کنار می گذارند.
گام 6: تعیین شاخص هاي غیر مالی و تشکیل ساختار سلسله مراتبی از شاخص هاي مالی و غیر مالی
نشریه تخصصی مهندسی صنایع , دوره 48 ، شماره1، فروردین ماه 1393
براي تعیین شاخص هاي غیرمالی مورد استفاده در
ارزیابی پروژه ها نیز مانند تعیین شاخص هاي ما لی از منابع اطلاعاتی موجود و نظرات کارشناسان و خبرگان بانکی استفاده می شود. در نهایت مجموعه شاخص هاي مالی و غیر مالی به شکل یک ساختار سلسله مراتبی نشان داده می شوند. سلسله مراتب یک نمایش تصویري از مسئله بوده و اغلب در بالاترین سطح هدف و در سطوح بعدي به ترتیب شاخص ها، زیرشاخص ها و در صورت لزوم زیرشاخص هاي هر یک از این زیرشاخص ها قرار دارند [21].
گام 7: تعیین وزن شاخص ها با استفاده از ماتریس هاي مقایسه زوجی و روش AHP
پس از تشکیل ساختار سلسله مراتبی، براي تعیین وزن شاخص ها از مقایسه دو به دو عناصر سطوح پایین نسبت به عنصر سطح بالاتري که به آنها متصل است در قالب ماتریس هاي مقایسه زوجی استفاده می شود. براي تعیین میزان اهمیت (برتري) هر شاخص نسبت به شاخص دیگر اغلب از مقیاس کیفی نه مقداري: مساوي (1)، ضعیف (3)، زیاد (5)، خیلی زیاد (7)، مطلق (9) استفاده می شود.
بعد از تشکیل ماتریس مقایسات زوجی می توان اوزان نسبی براي عناصر هر ماتریس را با استفاده از روش بردار ویژه24 محاسبه کرد. براي این کار ماتریس مقایسه زوجی به توان افزایشی اعداد صحیح رسیده و براي هر ماتریس مجموع مقادیر سطري محاسبه و این مقادیر نرمالایزه می شود تا بردار وزن براي هر ماتریس مشخص شود. در نهایت اگر اختلاف مقادیر وزن به دست آمده در ماتریس هاي مختلف ناچیز باشد، فرایند محاسبه پایان می یابد [21].
لازم به ذکر است که باید میزان ناسازگاري نظرات خبرگان در هر ماتریس مقایسه نیز تعیین شود. براي این کار ابتدا حداکثر مقدار ویژه هر ماتریس مقایسه زوجی () محاسبه شده و نرخ ناسازگاري ماتریس مقایسه زوجی25 (C.I) از رابطه زیر محاسبه میشود:
.=

−−1 (1)
نرخ ناسازگاري ماتریس مقایسه زوجی (C.I) باید با نرخ ناسازگاري ماتریس هاي مقایسه زوجی کاملاً تصادفی26
(R.I) که در جدول (1) آمده است مقایسه شود.

جدول 1: نرخ ناسازگاري ماتریس هاي مقایسه زوجی تصادفی
(R.I)
n 3 4

12
/
1

9
/
0

12

/

1

9

/



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید