نشریه تخصصی مهندسی صنایع، دوره 48، شماره 1، فروردین ماه 1393، از صفحه 73 تا 82 (یادداشت فنی) الگوي تصمیم گیري انتخاب سیستم هاي هوشمندي کسب و کار
با استفاده از تئوري خاکستري

محمد حسین رونقی*1، کامران فیضی2 و امین اسدپور3
دانشجوي دکتراي مدیریت فناوري اطلاعات- دانشگاه تهران
استاد گروه مدیریت – دانشگاه علامه طباطبایی تهران
کارشناس ارشد مدیریت- دانشگاه علامه طباطبایی تهران
(تاریخ دریافت 25/3/92، تاریخ دریافت روایت اصلاح شده 28/11/92، تاریخ تصویب 17/1/93 )

چکیده
هوشمندي کسب و کار با تجمیع و یکپارچه سازي داده هاي سازمان و با استفاده از ابزارهاي تجزیه و تحلیل، مـدیران و کارکنـان دانشـی سازمان را در امر تصمیم گیري یاري می رسانند. در دهه گذشته تنوع تولید کنندگان و پیچیدگی سیستم هاي هوشمندي کسب و کار سبب شده است تا انتخاب سیستم مناسب تأثیر زیادي در موفقیت و اثربخشی سازمان داشته باشد. پژوهش پیش رو از نوع توصیفی پیمایشی است که بـاهدف ارائه چارچوبی براي انتخاب مناسب سیستم هاي هوشمندي کسب و کار انجام گرفته است. الگوي پیشنهادي پژوهش بـر اسـاس تئـوريسیستم خاکستري، به دلیل استفاده از مقادیر غیر قطعی و نزدیکی به واقعیت ارائه شده است. چهار برند سیستم هـاي هوشـمند کسـب و کـارتوسط الگوي پژوهش، مورد ارزیابی قرار گرفتند. از جمله نتایج این پژوهش می توان به شناسایی و وزن دهی عوامل مؤثر در انتخاب سیستم هاي هوشمندي کسب و کار و ارائه چارچوب تصمیم گیري خاکستري در انتخاب سیستم هاي هوشمندي کسب و کار اشاره کرد.

واژه هاي کلیدي: سیستم هاي هوشمندي کسب و کار، سیستم هاي خاکستري، تصمیم گیري

مقدمه Email: [email protected] ،09123932421 :نویسنده مسئول: تلفن *

هوشمندي کسب و کار1 نه فقط به عنوان یک ابزار یا یک سیستم، بلکه به عنوان یک رویکرد جدید در معماري سازمانی، بر اساس سرعت در تحلیل اطلاعات براي گرفتن تصمیمات دقیق و هوشمند کسب و کار در حداقل زمان ممکن مطرح شده است. این سیستم ها شامل مجموعه اي از برنامه هاي کاربردي و تحلیلی بوده و به استناد پایگاه هاي داده عملیاتی و تحلیلی به تصمیم گیري براي فعالیت هوشمند کسب و کار کمک می کنند[1]. هدف هوش کسب و کار، کمک به کنترل منابع و جریان اطلاعات کسب و کار است که در درون و پیرامون سازمان وجود دارند [2]. هوش کسب و کار در قرن اطلاعات با شناسایی و پردازش داده ها و اطلاعات انبوه و متنوع، به دانش و هوشمندي ناب، کمک بزرگی به سازمان ها می کند. هوشمندي کسب و کار، اطلاعات مرتبط با سازمان را به موقع و به صورت مناسب براي استفاده ارائه می کند و توانایی استدلال و فهم معانی پنهان در اطلاعات کسب و کار را تأمین می کند[3]. کارآیی و اثربخشی سیستم هاي هوشمندي کسب و کار در موفقیت و کسب مزیت رقابتی یک سازمان، نقش عمده اي ایفا می کند. با توجه به پیچیدگی ها و توانایی هاي این سیستم ها، انتخاب مناسب سیستم هاي هوشمندي کسب و کار، یکی از دغدغه هاي مدیران محسوب می شود [4]. مسئله اصلی پژوهش، شناسایی شاخص هاي مهم انتخاب سیستم هوشمندي کسب و کار و به کارگیري مقادیر غیر قطعی خاکستري2 براي ارائه چارچوب تصمیمگیري در مورد انتخاب سیستم هاي هوشمندي کسب و کار است. در ادامه تحقیق پس از مرور ادبیات نظري و تجربی، هوشمندي کسب و کار و توضیح تئوري سیستم هاي خاکستري، چارچوب پیشنهادي پژوهش ارائه شده است. سپس شاخص هاي تصمیم گیري بر اساس نظر خبرگان مشخص و وزن دهی می شوند. در نهایت گزینه هاي تصمیم با استفاده از اعداد خاکستري بر اساس شاخص ها رتبه بندي می شوند.

2- مرور ادبیات
2 -1 – هوشمندي کسب و کار
چانگ و سنگ3 معتقدند [5] هوشمندي کسب و کاریک چارچوب کاري شامل فرآیندها، ابزار و فناوري هاي مختلف است که براي حرکت از داده به اطلاعات و از اطلاعات به دانش طراحی شده و سبب ایجاد ارزش افزوده براي سازمان می شود. با استفاده از دانش به دست آمده ،مدیران سازمان می توانند تصمیمات بهتري در پیش گیرند و با طرح برنامه هاي عملی براي سازمان، فعالیت هاي تجاري را به صورت مؤثرتري انجام دهند. پاپاویچ4 و دیگران [6] اجزاي سیستم هوشمندي کسب و کار را شامل انباره داده5، ابزارهاي تجزیه و تحلیل کسب و کار ،مدیریت عملکرد سازمان و ظاهر کاربري6 معرفی می کند و به تفکیک هر جزء شاخص هایی مانند نوع انباره داده ،سرعت پردازش اطلاعات، سیستم نمایشگر، گزارشات ارائه شده، هزینه سیستم، راحتی کاربر براي ارزیابی سیستم هوشمندي کسب و کار را براي ارزیابی سیستم هاي هوشمند کسب و کار معرفی می کند. راماکریشنان7 و دیگران [7] عوامل مؤثر بر انتخاب و ارزیابی سیستم هاي هوشمندي کسب و کار را طبقه بندي کرده اند که عبارتند از:
عملکرد سیستم هوشمندي کسب و کار: زمان پاسخ دهی سیستم، امنیت سیستم، درستی اطلاعات خروجی
خدمات و توانایی تجمیع: امکان یکپارچگی سیستم هاي موجود، درجه ادراك مجریان کسب و کار
برآورده ساختن نیازهاي سازمان: پشتیبانی از کارآیی سازمان، هزینه مناسب، پشتیبانی از نیازهاي تصمیم گیري مدیران، درجه پشتیبانی از کارکنان و سطوح بالاي مدیریت
انعطاف پذیري: انعطاف پذیري گزارشات، قابلیت سفارشی کردن سیستم، قابلیت توسعه در آینده  نیازهاي اطلاعاتی: کارآیی و اثربخشی کسب اطلاعات، تجزیه و تحلیل اطلاعات، ذخیره سازي و به کارگیري اطلاعات
براي راه اندازي هوشمندي کسب و کار لازم است داده هاي پراکنده در سازمان، از پایگاه هاي اطلاعاتی رابطه اي مختلف، یکپارچه شده و تحت یک پایگاه داده تحلیلی و یک استاندارد جمع آوري شوند که این روند شامل بازیافت داده ها از مبدأ، پالایش آنها به نحو مورد نیاز و انتقال به مقصد است. پس از آن لازم است داده هاي مورد نیاز، مورد آنالیز و داده کاوي قرار گرفته، طبق درخواست هاي کارفرما تحلیل شوند و اطلاعات خواسته شده از آنها بازیافت شود. این اطلاعات که از داده هاي خام سازمان به دست می آیند، ابزاري دقیق براي تحلیل کارآیی سازمان، نظارت هوشمند تعامل با مشتریان و شرکاي تجاري و بالا رفتن مزیت رقابتی در بازار است. براي نمایش دانش به دست آمده از مراحل پیشین، مجموعه اي شامل متن و ابزار گرافیکی لازم است تا سبب بالا رفتن سرعت، کمیت و کیفیت انتقال اطلاعات به مدیران و تصمیم گیرندگان سازمان شود[8]. از مهم ترین بخش هاي هوشمندي کسب و کار می توان به شاخص هاي کلیدي کارآیی اشاره کرد. در واقع شاخص هاي اصلی ارزیابی، عملکرد سازمان هستند که باید به صورت نمودارهاي آماري از سیستم هوشمندي کسب و کار استخراج شود. این شاخص ها در تصمیم گیري هاي مدیریتی بسیار مهم هستند و به نوعی ورودي هاي سیستم هاي پشتیبانی تصمیم هستند [9].
لاسی8 هدف هوشمندي کسب و کار را خودکارسازي و یکپارچه کردن هر چه بیشتر مراحل و عملکردهاي کسب و کار تا حد ممکن، عنوان کرده است. هدف دیگر را می توان فراهم کردن داده براي تحلیل ها به صورتی که تا حد امکان مستقل از ابزار باشند، عنوان کرد[2]. رونقی و فیضی [9] از رویکرد غیرقطعی فازي9 براي ارزیابی عملکرد سیستم هاي هوشمندي کسب و کار استفاده کرده اند و الگویی پنج مرحله اي شامل تعیین شاخص ها ،تعیین روابط بین شاخص ها، تعیین وزن فازي هر یک از شاخص ها، تدوین فرضیه ها و آزمون عملکرد سیستم ارائه داده اند. غضنفري و همکاران [10] ابزاري براي ارزیابی سیستم هاي هوشمندي کسب و کار با استفاده از تحلیل فازي ارائه داده اند. در این پژوهش، با استفاده از ابزارهاي تحلیلی هوشمندي، سیستمی براي مقایسه سیستم هاي مختلف هوشمندي کسب و کار طراحی شده است.
استفاده از رویکردهاي غیرقطعی فازي و تئوري خاکستري در الگوهاي تصمیم گیري، نتایج نزدیک تري به واقعیت را به همراه دارد.

2 -2 – تئوري سیستم خاکستري
شاخص هاي سیستم هاي غیرقطعی به سختی با ریاضیات فازي و یا آمار و احتمالات توصیف می شود [12]. در ریاضیات فازي، به طور کلی، با مسایلی سر و کار دارد که نبود قطعیت در آن، توسط خبرگان به وسیله توابع عضویت گسسته /پیوسته و اعداد مثلثی قابل بیان است. در حل مسایل به کمک آمار و احتمال نیز به شناخت توابع توزیع مربوطه یا حجم زیاد نمونه براي رسیدن به روایی لازم، نیاز است. در چنین حالتی که تعداد خبرگان و سطح تجربه کم باشد و نتوان توابع عضویت را استخراج کرد، یا تعداد کمی نمونه وجود داشته باشد، تئوري سیستم هاي خاکستري معرفی می شود.
کاربردهاي آن امروزه در پنج حوزه ارزیابی، مدل سازي، پیش بینی، تصمیم گیري و کنترل قابل دسته بندي است [12]. سیستم هاي خاکستري بر پایه رنگ موضوعات مورد بررسی نام گذاري شده است. براي مثال، در تئوري کنترل، میزان تاریکی رنگ ها، نشان دهنده میزان وضوح اطلاعات و داده ها است. بر این اساس سیستم هاي با اطلاعات کاملاً معلوم را سیستم هاي سفید و سیستم هایی با اطلاعات ناشناخته یا بدون داده را سیستم سیاه و سیستم هایی با اطلاعات بخشی معلوم و بخشی ناشناخته را سیستم خاکستري می نامند. مجموعه خاکستري، به صورت مجموعه اي از داده هاي غیرقطعی تعریف می شود که به وسیله اعداد خاکستري، معادلات خاکستري، ماتریس هاي خاکستري و غیره توصیف می شود [13]. عدد خاکستري عددي است که مقدار دقیق آن معلوم نیست، اما محدوده اي که در آن قرار می گیرد مشخص است. به عبارتی عدد خاکستري یک بازه یا مجموعه اي از اعداد است [14].
مجموعه خاکستري G از مجموعه مرجع X با دو نماد (x) ̅ و (x)

به عنوان حدود بالا و پایین از تابع عضویت G به صورت رابطه 1 تعریف می شود [14]:

̅ (X): x→ [0,1]
(x) : x→ [0, 1] (1)

لازم به ذکر است که (x) ≤ ̅ (x)

و در حالت تساوي مجموعه خاکستري G تبدیل به مجموعه فازي می شود که نشان دهنده شمول تئوري خاکستري به حالت هاي فازي و انعطاف آن در مواجهه با مسایل فازي است. روابط اعداد خاکستري براي دو عدد[

, ]=1G ⨂ و [

, ] =2G ⨂ در قالب تعاریف زیر بیان می شود[51]:
⨂G1 + ⨂ G2 = [+, +]
⨂G1 – ⨂G2 = [- , – ]
⨂G1 * ⨂G2 =
[min( , , – ), max( ,

, – )]
-5071-872010 ⨂G1 ÷ ⨂G2 = [ , ]*[ , ] k.⨂ G2 = [k , k ] (5)
(6)
زمانی می توان بین دو گزینه تصمیم گیري کرد که دو گزینه قابل قیاس باشد و بتوان یکی را نسبت به دیگري برتري داد. در حالت قطعی، این حالت مشخص و مقایسه آن معلوم است. با استفاده از تصمیم گیري هاي چند معیاره یا چند هدفه حل مسائل در شرایط قطعی امکان پذیر است [16]. در حالتی که اعداد و شاخص هاي قطعی وجود ندارد، مقایسه گزینه ها به سهولت حالت قبل نیست. در دنیاي واقعی نیز اغلب ساختارهاي تصمیم گیري مشابه، حالت غیر قطعی است و لزوماً به صورت صفر و یک یا سیاه و سفید وجود ندارد. دلیل پیدایش رویکردهاي فازي نیز همین موضوع بوده است [11]. رویکرد سیستم هاي خاکستري براي اولین بار در سال 1982 توسط دنگ10
مطرح شد. دلایلی که باعث به کارگیري رویکرد تصمیم گیري خاکستري و وجه تمایز آن نسبت به رویکرد فازي شد، نبود نیاز آن به تشکیل ماتریس مقایسات زوجی و اعداد مثلثی است. دنگ معتقد است این روش، مسئله را به سمت گزینه بهینه هدایت می کند[17].

2 -3 – مرور پژوهش هاي پیشین
در تحقیق دباغی و همکاران [18] از ابزار تئوري خاکستري براي ارزیابی فرهنگ سازمانی استفاده شده است. در این پژوهش شاخص هاي فرهنگ سازمانی شناسایی و بر اساس مقادیر خاکستري مورد ارزیابی قرار گرفتند. در پژوهش سهرابی و همکاران [19] سیستمی خبره براي انتخاب سیستم برنامه ریزي منابع سازمان طراحی شده است. در این پژوهش از الگوي فازي استفاده شده است. سیستم خبره طراحی شده در این پژوهش، به جاي انجام مقایسه دو به دو بین گزینه ها، آنها را به طور مستقیم با شرایط مطلوب سازمان و بر مبناي بنیان هاي فکري نسبی انسان قیاس می کند و مطالعه موردي در یکی از واحدهاي صنعتی کشور ارائه شده است. در پژوهش مؤمنی و همکاران [20] از تئوري سیستم هاي خاکستري
بر اساس نظر فروشندگان و کاربران سیستم ارائه شده است.
در پژوهش هاي پیشین، موردي که انتخاب و تصمیم گیري در ارتباط با سیستم هاي هوشمندي کسب و کار را با استفاده از تئوري خاکستري انجام داده باشد، یافت نشد. در این پژوهش رتبه بندي سیستم هاي هوشمندي کسب و کار با استفاده از رویکرد سیستم هاي خاکستري بر اساس الگویی پنج مرحله اي ارائه شده است و کاربرد دیگري از این تئوري در حوزه سیستم هاي سازمانی را نشان می دهد.

3- چارچوب پیشنهادي پژوهش
چارچوب پیشنهادي این پـژوهش شـامل پـنج مرحلـهاست. در شکل (1) چـارچوب پیشـنهادي پـژوهش نشـانداده شده است. براي ارزیابی سیستم هاي مدیریت دانش استفاده شدهاست. رویکرد پیشنهادي پژوهش با تحلیل داده هاي پنج شرکت کاربر سیستم هاي مدیریت دانش با محوریت فناوري اطلاعات نشان داده شده است. در تحقیق سهرابی و همکاران [21] به چگونگی طراحی و استفاده از سیستم خبره فازي در تصمیم گیري براي انتخاب هتل محل اقامت پرداخته شده است. روش این پژوهش از هفت مرحله تعیین معیارهاي تصمیم گیري، طراحی مجموعه هاي فازي معیارها، تببین قواعد سیستم خبره، فازي سازي ورودي ها ،استنتاج فازي، فازي زدایی و رتبه بندي گزینه ها تشکیل شده است. پژوهش لین11 و همکاران [22] با استفاده از فرایند شبکه اي تحلیلی عملکرد سیستم هاي هوشمندي کسب و کار مورد ارزیابی قرار گرفته است. مدل ارائه شده

شاخص

تعیین

هاي

از

استفاده

با

اصلی

گروه

تکنیک
اسمی

ر
تبه

بندي
گزینه

ها

و

برتر

انتخاب
گزینه

محاسبه

درجه

امکان

خاکستري

گزینه
هر

گزینه

ارزیابی

ها

بر

شاخص

اساس

و

ها

ماتریس

تشکیل

تصمیم

وزن

تعیین

شاخص

ها
بر

اساس
خاکستري

اعداد

شاخص

تعیین

هاي

از



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید