-15239203426

نشریه تخصصی مهندسی صنایع، دوره 47، شماره 2 ، مهر ماه 1392، از صفحه 201 تا 213
تصمیمگیري به وسیله سیستم خبره فازي براي انتخاب محل اقامت مطلوب
گردشگران

بابک سهرابی*1، صفر فضلی2، کاوه طهماسبیپور3 و ایمان رئیسی وانانی4
استاد دانشکده مدیریت – دانشگاه تهران
استادیار گروه مدیریت- دانشگاه بینالمللی امام خمینی- قزوین
کارشناس ارشد مدیریت صنعتی- دانشگاه بینالمللی امام خمینی- قزوین
4دکتراي مدیریت سیستمها- دانشکده مدیریت – دانشگاه تهران
(تاریخ دریافت 25/3/92، تاریخ دریافت روایت اصلاحشده 8/4/92، تاریخ تصویب 23/6/92 )

چکیده
در این مقاله به چگونگی طراحی و استفاده از سیستم خبره فازي براي انتخاب هتل محل اقامت پرداخته شده است. روش پژوهش از هفت مرحله »تعیین معیارهاي تصمیمگیري«، »طراحی مجموعههاي فازي معیارها«، »تبیین قواعد سیستم خبره«، »فازي سازي وروديها«، »استنتاج فازي«، »فازي زدایی« و »رتبهبندي گزینهها« تشکیل شده است. استفاده از منطق فازي، این امکان را میدهد که چنانچه یک هتل در یک زیرمعیار بدون انطباق لازم با شرایط مطلوب گردشگر بود، وضعیت زیرمعیار متناظر دیگري بررسی شده تا بخت انتخاب هتل مناسب به آسانی از دست نرود. از سوي دیگر، قواعد سیستم خبره فازي، شرایط هتلها را با توجه به وضعیت مطلوب گردشگر بررسی میکند و بدین ترتیب است که رتبهبندي هتلها بدون مقایسه مستقیم گزینهها، بلکه با مقایسه هر هتل با شرایط مطلوب گردشگر انجام میگیرد. وجود چنین سیستمی علاوه بر کمک به گردشگران و افزایش رضایتمندي آنان، به توسعه صنعت هتلداري تهران نیز کمک خواهد کرد.

واژه هاي کلیدي: تصمیمگیري، انتخاب هتل، منطق فازي، سیستم خبره فازي

مقدمه
گردشگري یکی از بزرگترین محركهاي اقتصادي قرن حاضر به شمار میرود، تا آنجا که بیش از 10 درصد از درآمد ناخالص داخلی کشورها در سطح جهان را تشکیل می دهد[1]. پیشبینی میشود که درآمد گردشگري دنیا در سال 2020 برابر 2000 میلیارد دلار باشد [2]. ناگفته پیدا است که گردشگر در طی سفر، به مکانی مطلوب براي اقامت و آسایش نیاز دارد. فعالیت هتلداري، زیر مجموعه اي از خدمات گردشگري بینالمللی به شمار می رود و بین درآمد فعالیت گردشگري و فعالیت هتلداري در مناطق مختلف دنیا، ارتباط مستقیم وجود دارد [3]. در این مقاله، به ارائه یک ابزار تصمیمگیري براي انتخاب هتل محل اقامت براي کمک به گردشگران پرداخته شده است.

Email: [email protected] ، 021- 61117788 :نویسنده مسئول: تلفن *

هر فعالیتی که به طور ارادي از انسان سر میزند، آشکار و نهان، یک نکته حتمی دارد: »تصمیمگیري«. به بیان ساده، تصمیمگیري عبارت است از انتخاب یک راه از میان راههاي مختلف [4]. رشد بشریت همراه با ایجاد ابزارهاي جدید و توانمندي براي تصمیمگیري بوده است و روشن است که این روند همچنان ادامه خواهد داشت. یکی از این ابزارها، سیستم خبره است. سیستم خبره، یک برنامه هوش مصنوعی تهیه شده براي حل مسائل و مشکلات مربوط به یک حوزه خاص است. اطلاعات لازم براي ایجاد یک سیستم خبره، از افرادي که در آن زمینه خبره هستند، جمعآوري میشود[5]. به بیان دقیقتر سیستم خبره به وسیله مجموعهاي از قواعد »اگر- آنگاه«، حالات مختلف یک موضوع را بررسی میکند و سرانجام به یک نتیجه مناسب دست پیدا میکند[6]. سیستم خبره فازي ،نسخه جدیدتري از سیستم خبره است که براي پردازش ،از منطق فازي بهره میجوید. منطق فازي، یک منطق چندارزشی است. در این منطق به جاي درست یا نادرست ،سیاه یا سفید، صفر یا یک، سایههاي نامحدودي از خاکستري بین سیاه و سفید وجود دارد [7]. از نگاه فنی ،سیستم خبره فازي، سیستم خبرهاي است که براي دریافت وروديها و انجام استنتاج، از مجموعهاي از توابع عضویت و قواعد فازي به جاي قواعد منطق بولی استفاده میکند[8].
مقاله حاضر به تبیین دقیق چگونگی طراحی سیستم خبره فازي انتخاب هتل محل اقامت میپردازد. براي بیان بهتر موضوع، روش پژوهش به همراه یک مورد کاوي در زمینه »انتخاب هتل محل اقامت از میان هتلهاي تهران« ارائه شده است. نکته منحصر به فرد پژوهش حاضر ،طراحی سیستم انتخاب هتل براي شهر تهران است. به بیان دیگر، توابع عضویت فازي سیستم با استفاده از معیارهاي انتخاب هتل شناسایی شده براي هتلهاي تهران که در یکی از پژوهشهاي اخیر شناسایی شده اند[9] تعریف شده است. معرفی نرمافزار سیستم خبره فازي و همچنین نتایج ارزیابی سیستم از سوي کاربران و صاحب-نظران نیز در این مقاله ارائه شده است. طراحی یک واسط کاربر مناسب براي سیستم خبره فازي انتخاب هتل و قرار دادن آن روي اینترنت یا در مکانهایی همچون فرودگاه یا سایر پایانهها، میتواند ابزار کمکی ارزشمندي به گردشگران متقاضی اقامت در هتلهاي تهران باشد.
در ادامه و در قسمت دوم مقاله به مرور ادبیات در زمینه هوش مصنوعی و سیستم خبره، منطق فازي و سیستم خبره فازي و معرفی سیستمهاي تصمیمگیري انتخاب هتل از جمله سیستمهاي خبره انتخاب هتل پرداخته شده است. در قسمت سوم، به تفصیل مراحل تصمیمگیري و تحلیل سیستم خبره فازي انتخاب هتل از میان هتلهاي تهران پرداخته شده است. در قسمت چهارم، نرمافزار انتخاب هتل که جنبه کاربردي پژوهش است، معرفی شده است. در قسمت پنجم، نتایج ارزیابی سیستم خبره فازي از سوي تعدادي از کاربران و آزمون کنندگان ذکر شده است و در خاتمه به جمعبندي مطلب، نتیجهگیري و ارائه پیشنهادات پرداخته شده است.

2- مرور ادبیات
تولد هوش مصنوعی به سال 1956 بازمیگردد که دو محقق پلیتکنیک کارولین در آمریکا به نامهاي آلن نویل1 و هربرت سیمون2 یک برنامه کامپیوتري نوشتند که قابلیت تفکر غیرعددي داشت[10]. نخستین سیستم خبره تجاري در سال 1982 در شرکت D.E.C براي انتخاب قطعات سیستمهاي کامپیوتري به کار گرفته شد که براي شرکت، 40 میلیون دلار سود داشت [10]. تولد منطق فازي به سال 1965 و زمان انتشار مقاله »مجموعههايفازي« در مجله »اطلاعات و کنترل« از سوي لطفیزاده بازمیگردد[7]. در سیستم خبره فازي، قواعد سیستم خبرهداراي ارزش گذاري فازي هستند و به جاي »یا درست یاغلط«، »تا حدي درست و تا حدي غلط« هستند.
پژوهشهاي متعددي در زمینه سیستم خبره فازي در دنیا انجام شده است. از جمله این پژوهشها میتوان به استفاده از سیستم خبره فازي براي تحلیل اقتصادي سرمایه گذاري در استفاده از RFID3 [11] براي تصمیم-گیري در سرمایهگذاري یا سرمایه گذاري نکردن با توجه به هزینه بالاي سیستم و معیارهاي کسب و کار، تصمیم-گیري در بازاریابی بینالمللی[12] و توسعه کارت امتیازدهی متوارن4 [13] اشاره کرد. در ایران نیز پژوهش-هایی در زمینه سیستم خبره فازي انجام شده است که در این میان میتوان به استفاده از سیستم خبره فازي در اولویتبندي مبادله سهام بازار بورس اوراق بهادار که به کاربر کمک میکند چه سهامی را در چه زمانی مبادله کند[14]، تحلیل ذخیره بازار[15]، بهبود عملکرد کمباین دروگر گندم[16] براي کاهش ریزش محصول از کمباین که خود سبب تخریب بخشی از محصول میشود، فرایند تولید فولاد[17] با تأکید بر بهبود برنامه کاري و زمانبندي کوره هاي قوس، ارزیابی عملکرد سیستم ایمنی و سلامت پالایشگاه گاز[18]، فرایند طراحی سازهاي ساختمانهاي متعارف[19] و تعیین قیمت تعادلی سهام در سازمان بورس اوراق بهادار[20] اشاره کرد.
استفاده از سیستمهاي نرمافزاري میتواند به توسعه صنعت گردشگري و هتلداري کمک کند و رضایت متقابل گردشگران و مدیران حوزه هتلداري را فراهم کند. به عنوان مثال شرکت اینترکنتیننتال5 در سال 2004 میلادي، امکانات وبسایت خود را علاوه بر زبان انگلیسی ،به سه زبان آلمانی، فرانسوي و چینی نیز ارائه داد. کاربران به کمک این وبسایت میتوانند هتل مناسبی را براي اقامت برگزینند و در ادامه در سال 2005، گروه هتلهاي هیلتون بریتانیا اعلام کرد که 4/26 میلیون پوند براي سیستم رزرواسیون مرکزي هتلهاي زیر پوشش خود، هزینه کرده است. چنانچه انتخاب نخست مشتري براي اقامت امکان پذیر نباشد، سیستم، هتل مناسب دیگري از مجموعه هتلهاي هیلتون را به وي پیشنهاد میکند. سود گروه هتلهاي هیلتون بریتانیا به وسیله این سیستم، 9 درصد افزایش یافته است[21]. در مورد استفاده از سیستم خبره در صنعت گردشگري، نخستین بار مککول6 [22] به بررسی برخی موضوعات ضروري براي استفاده از سیستم خبره در صنعت گردشگري پرداخت. نیسان7 [23] یک سیستم خبره براي انتخاب ملک و انتخاب اتاق اجاره-اي طراحی کرد. چو8 و دیگران[24] یک سیستم خبره ارائه دادند که مهمانان هتلها به کمک آن از امکانات هتل محل اقامت خود مطلع میشدند و همچنین میتوانستند اطلاعاتی درباره جذابیتهاي گردشگري منطقه کسب کنند. یونگ9 و دیگران [25] در مقالهاي به بررسی مزایاي استفاده از شبکه اینترنت در صنعت گردشگري پرداختند. لو10 و آو11 [26] یک سیستم خبره طراحی کردند که به گردشگران منطقه هنگکنگ این امکان را میداد تا هتلی متناسب با خواستههایشان را براي محل اقامت برگزینند. نگاي و وات در سال 2003 میلادي به طراحی سیستم خبره فازي انتخاب هتل محل اقامت از میان هتلهاي منطقه هنگکنگ پرداختند. گردشگر کاربر سیستم، ابتدا میزان مطلوب خود از معیارهاي انتخاب هتل را به سیستم اعلام می کند و سپس سیستم با توجه به آنچه که گردشگر اعلام کرده و اطلاعاتی که از هتلها در پایگاه دادهاش ذخیره شده است، فهرست اولویتبندي شدهاي از هتل-هاي مناسب را به گردشگر ارائه میکند و او را به یک گردش مجازي از هتلها دعوت می کند[27]. چوي12 و دیگران[28] با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی فازي و با استفاده از توابع فازي مثلثی و با استفاده از معیارهاي شناسایی شده انتخاب هتل از سوي گردشگران بینالمللی منطقه تایوان، اقدام به طراحی یک سیستم کمک به انتخاب هتل مطلوب براي این منطقه کردند. چن13 و دیگران[29] نیز با روش مشابه پژوهش ذکر شده ،اقدام به طراحی یک سیستم تصمیمگیري انتخاب هتل کردند؛ با در نظر گرفتن این نکته که سیستم تصمیمگیري آنان براي گردشگرانی که قصد انتخاب هتل در روزهاي گرم و تابستانی را دارند، مناسب باشد. در ادامه و در پژوهشی جدیدتر، نور14 و دیگران[30] با استفاده از روش تاپسیس فازي، اقدام به طراحی یک سیستم پشتیبان تصمیمگیري براي انتخاب هتل مناسب گردشگر از میان هتلهاي کشور مالزي کردند. پژوهش حاضر، از نظر ساختار مشابه پژوهش نگاي و وات[27] است، با این تفاوت که مجموعههاي فازي معیارهاي متفاوت داشته و مطابق معیارهاي انتخاب هتلهاي تهران، استخراج شدهتوسط سهرابی و دیگران[9]، طراحی شده است. به بیاندیگر، یکی از اهداف پژوهش حاضر، نمایش اثربخشیسیستم خبره فازي در انتخاب هتل محل اقامت براي شهرتهران است.

3- روش پژوهش
روش پژوهش از دو مرحله کلی “طراحی سیستم” و “تصمیمگیري” تشکیل شده است. “طراحی سیستم” شامل 3 مرحله زیر است:
تعیین معیارهاي تصمیمگیري
طراحی مجموعههاي فازي15 معیارهاي تصمیم گیري
تبیین قواعد سیستم خبره فازي
“تصمیمگیري” نیز از گامهاي زیر تشکیل شده است:
فازي سازي16 وروديها
استنتاج فازي17
فازي زدایی18
رتبهبندي گزینههاي تصمیمگیري در شکل (1) نماي کلی روش پژوهش ارائه شده است.

3 -1 – تعیین معیارهاي تصمیمگیري
در هر فرایند تصمیمگیري، یک یا چند معیار دخیل هستند و تصمیمگیرنده با بررسی جمیع معیارها گزینه مناسب تصمیم را انتخاب می کند. این موضوع در مورد همه روشهاي تصمیمگیري صدق میکند. معیارهایی انتخاب شده براي تصمیمگیري درباره انتخاب هتل محل اقامت عبارتند از: »هزینه اقامت«، »تنوع امکانات هتل« و »گستردگی خدمات ارائه شده به مهمانان«[15و31].
بر اساس این پژوهش، در مورد هتلهاي تهران[32]، 10 مورد »پارکینگ خودرو«، »تلویزیون رنگی در اتاق«،
»گیرنده شبکههاي ماهوارهاي«، »بانک«، »صندوق امانات«، »استخر شنا«، »سیستم تهویه مطبوع«، »تلفن در اتاق«، »فضاي سبز« و »اینترنت« که بیشتر موجودیت فیزیکی دارند و گردشگر بدون واسطه از آنها بهره میبرد، به عنوان زیرمعیارهاي »تنوع امکانات هتل« و 10 مورد »تاکسی سرویس«، »خدمات شست و شوي لباس«،
»خدمات رسانی 24 ساعته«، »حمل و نقل وسائل مهمانان«، »تعویض روزانه ملحفهها«، »رزرو بلیط هواپیما ،قطار«، »ارائه اطلاعات اماکن گردشگري و تفریحی«، »برگزاري تورهاي گردشگري و تفریحی«، »ارائه روزنامه و نشریات متداول« و »ارائه خدمات فوریتهاي پزشکی« که باید به طور مستقیم توسط کارکنان هتل انجام گیرد، زیرمعیارهاي »گستردگی خدمات ارائه شده به مهمانان« هستند.

3 -2 – طراحی مجموعههاي فازي معیارهاي تصمیم گیري
براي تصمیمگیري به کمک سیستم خبره فازي، باید مجموعههاي فازي معیارهاي تصمیمگیري طراحی شود. طراحی مجموعههاي فازي، متناسب با گزینههاي مدنظر تصمیمگیرنده انجام می گیرد. به عنوان مثال در مورد معیار»هزینه اقامت«، با توجه به اینکه تصمیمگیرنده قصداقامت در یکی از هتلهاي تهران را دارد، بازه هزینه اقامتدر هتلهاي تهران، بیانگر دامنه توابع عضویت فازي19متناظر مجموعههاي فازي در دست طراحی است. براي 3 معیار تصمیمگیري انتخاب هتل محل اقامت از میان هتل-هاي تهران، در مجموع 9 مجموعه فازي مدنظر قرار گرفته است. براي معیار هزینه اقامت ،3 مجموعه فازي ارزان ،متوسط و گران؛ براي معیار تنوع امکانات هتل ،3 مجموعه فازي کم، متوسط و زیاد؛ و براي معیار گستردگی خدمات ارائه شده به مهمانان ،3 مجموعه فازي کم، متوسط و زیاد طراحی شده است.

شکل 1: نماي کلی روش پژوهش

شکل 2: مجموعههاي فازي معیار »هزینه اقامت«

1307600-1967756

شکل 3: مجموعههاي فازي معیار »تنوع امکانات هتل«
1267976196323

شکل 4: مجموعههاي فازي مفهوم »میزان انطباق«

1374656196323

شکل 5: فازي سازي با توجه به درجه عضویت مقدار ورودي در توابع عضویت فازي

بررسی هتلهاي تهران در سال 1391 نشان میدهد که متوسط هزینه اقامت در هتلهاي تهران براي 1 نفر و به ازاي 1 شب از 50 هزار تومان تا بیش از 250 هزار تومان متغیر است. این مبلغ با بررسی هزینه اقامت اتاق-هاي 1 و 2 تخته بیش از 30 هتل تهران به دست آمده است. شکل (2) مجموعههاي فازي معیار هزینه اقامت را نمایش میدهد.
فهرست زیرمعیارهاي تشکیل دهنده معیارهاي انتخاب هتل در قسمت 3-1 ذکر شده است. وجود هر یک از زیرمعیارهاي تشکیل دهنده معیار »تنوع امکانات هتل«، به معنی کسب 1 امتیاز از معیار ذکرشده، براي هتل مورد ارزیابی است. بدین ترتیب دامنه توابع عضویت فازي معیار »تنوع امکانات هتل« مجموعه اعداد صحیح 0 تا 10 است. این موضوع در مورد معیار »گستردگی خدمات ارائه شده به مهمانان« نیز صدق میکند. شکل (3) مجموعههاي فازي معیار »تنوع امکانات هتل« را نمایش میدهد. مجموعه هاي فازي معیار »گستردگی خدمات ارائه شده به مهمانان« نیز به صورت مشابه هستند.

3 -3 – تبیین قواعد سیستم خبره فازي
مرکز استنتاج یک سیستم خبره از مجموعهاي از قواعد »اگر-آنگاه« تشکیل میشود. در سیستم خبره فازي ،قواعد با مجموعهاي از عبارات کلامی بیان میشوند[6]. هر قاعده سیستم خبره، به بررسی وضعیت مطلوب با وضعیت گزینه مورد بررسی میپردازد و میزان انطباق وضعیت مطلوب با وضعیت گزینه مورد بررسی را با یک عبارت کلامی بیان میکند. براي سیستم خبره فازي پژوهش حاضر در مجموع 27 قاعده تبیین شده است که هر 9 قاعده مربوط به هر معیار میشود و همه حالت ها را پوشش می دهند.
نمونهاي از قواعد تبیین شده به شرح زیر هستند:
اگر هزینه اقامت مطلوب گردشگر ،»ارزان« و هزینه اقامت هتل مورد بررسی ،»متوسط« باشد ،آنگاه میزان انطباق هزینه اقامت »متوسط« است.
اگر تنوع امکانات مطلوب گردشگر ،»متوسط« و تنوع امکانات هتل مورد بررسی ،»متوسط« باشد ،آنگاه میزان انطباق تنوع امکانات هتل »زیاد« است.
اگر گستردگی خدمات مطلوب گردشگر ،»زیاد« و گستردگی خدمات ارائه شده توسط هتل مورد بررسی ،»کم« باشد ،آنگاه میزان انطباق گستردگی خدمات ارائه شده به مهمانان »کم« است.
براي مفهوم »میزان انطباق« سه مجموعه فازي کم ،متوسط و زیاد مطابق شکل (4) تعریف میشود. همان طور که از مثالهاي ذکر شده در مورد قواعد سیستم برمیآید ،چنانچه میزان مطلوب گردشگر و امتیاز هتل مورد بررسی، داراي درجه عضویت در تابع عضویت مشابه باشند، میزان انطباق در تابع عضویت زیاد بررسی خواهد شد. چنانچه میزان مطلوب و امتیاز هتل در توابع عضویت مجاور امتیاز داشته باشند (به عنوان مثال کم – متوسط یا متوسط – زیاد) میزان انطباق در تابع عضویت متوسط بررسی شده و در غیر این صورت همانند عضویت میزان مطلوب در تابع عضویت کم و هتل مورد بررسی در تابع عضویت زیاد ،میزان انطباق کم به عنوان خروجی قاعده منظور خواهد شد. چگونگی تأثیر قواعد بر استنتاج فازي در ادامه بیان شده است.

3 -4 – فازيسازي وروديها
نخستین مرحله پردازش سیستم خبره فازي ،»فازي سازي وروديهاي سیستم« است. در مرحله فازي سازي تعیین میشود که درجه عضویت هر ورودي که در دامنه مجموعه فازي قرار دارد، در تابع عضویت فازي متناظر آن مجموعه چقدر است[8]. به عنوان مثال چنانچه هزینه اقامت در هتلی 160 هزار تومان باشد، این مقدار با توجه به توابع عضویت تعریف شده براي هزینه اقامت به میزان 9,0 متوسط و 1,0 گران است. همچنین از آنجایی که مقدار 160 هزار تومان در دامنه تابع عضویت ارزان وجود ندارد، در این تابع عضویت داراي درجه عضویت صفر است(شکل 5). فازي سازي باید براي مقدار مطلوب تصمیمگیرنده (گردشگر) و به علاوه براي همه گزینههاي تصمیم (هتلها) و به ازاي همه معیارهاي تصمیم (هزینه ،امکانات و خدمات هتل) انجام شود.

3 -5 – استنتاج فازي
استنتاج فازي، مهمترین مرحله پردازش سیستم خبره فازي محسوب میشود و با توجه به قواعد تبیین شده انجام میگیرد. در این مرحله، براي هر یک از معیارها و به ازاي هر گزینه، یک مجموعه فازي تولید میشود. در حقیقت در این مرحله مشخص میشود که میزان انطباق مطلوبیت هاي سازمان با هر گزینه براي هر یک از معیارها چقدر است. خروجی فازي براي هر معیار به صورت جداگانه محاسبه میشود و روش ایجاد آن از دو مرحله کلی پیروي میکند[33]:
۱. ایجاد مجموعه فازي براي هر یک از قواعد سیستم خبره فازي به ازاي هر معیار و هر گزینه.
۲. ایجاد مجموعه خروجی فازي به ازاي هر معیار و هر گزینه که برابر اجتماع فازي20 خروجیهاي گام 1 است.
به عنوان مثال و با توجه به مجموعههاي فازي تعریف شده براي سیستم خبره فازي انتخاب هتل، چنانچه میزان هزینه اقامت مطلوب براي گردشگري، 120 هزار تومان باشد و هزینه اقامت در هتلی 160 هزار تومان باشد، قاعده »اگر هزینه اقامت گردشگر متوسط و هزینه اقامت در هتل متوسط باشد، آنگاه میزان انطباق هزینه اقامت زیاد است« خروجی مطابق شکل (6) خواهد داشت.
با توجه به اصول منطق فازي، میزان درستی عبارت داراي عملگر “و” برابر کمینه میزان درستی اجزاي تشکیل دهنده آن است [6] و بدین ترتیب همان طور که در شکل (6) مشخص است، مقدار کمینه 7,0 و 9,0 بیانگر میزان درستی قاعده ذکرشده است. همچنین از آنجایی که این قاعده به میزان انطباق »زیاد« اشاره می-کند، مجموعه خروجی فازي روي مجموعه فازي انطباق قیمت زیاد نمایش داده میشود. قسمتی که در شکل، ضخیمتر نمایش داده شده است، خروجی فازي قاعده مورد نظر است.
بدین ترتیب هر یک از قواعد سیستم خبره، ایجاد یک خروجی فازي میکنند که محاسبه اجتماع فازي خروجی هاي مذکور براي هر معیار و هر گزینه معیاري براي ارزیابی هر گزینه در یکی از معیارهاي تصمیمگیري خواهد بود. براي بیان بهتر مطلب، چنانچه میزان هزینه اقامت مطلوب براي گردشگري 60 هزار تومان باشد و هزینه اقامت در هتلی 80 هزار تومان باشد، مجموعه خروجی فازي براي معیار هزینه، مطابق شکل (7) خواهد بود.
در نهایت، به تعداد معیارهاي تصمیمگیري و براي هر گزینه تصمیم، یک مجموعه فازي مطابق شکل (7) به دست خواهد آمد. به عنوان مثال، در سیستم خبره فازي، انتخاب هتل محل اقامت از میان هتلهاي تهران، هر هتل تهران 3 مجموعه خروجی فازي براي معیارهاي »هزینه اقامت«، »گستردگی خدمات« و »تنوع امکانات« خواهد داشت.

3 -6 – فازي زدایی
به تبدیل یک مجموعه فازي به مقدار عددي متناظر آن، فازيزدایی گفته میشود. روشهاي مختلفی براي فازي زدایی وجود دارد و معتبرترین آنها روش مرکز ثقل21 است که مقدار آن براي مجموعه فازي A به صورت رابطه 1 محاسبه میشود[34]:
343478222562

 (z).z dz (1)
Z*  A~
A~(z) dz
در این پژوهش، براي فازيزدایی از روش بالا استفاده شده است. از آنجا که 3 معیار تصمیمگیري در مدل این مقاله مدنظر قرار گرفته است ،براي هر گزینه 3 بار فازي زدایی انجام می گیرد. نتیجه فازي زدایی براي مجموعه فازي شکل (6) در رابطه (2) بیان شده است:
0.1, z  [0,0.05 )

2z, z  [0.05 ,0.15 )

~ (z)  0.3, z  [0.15 ,0.65 )
A
2z  1, z  [0.65 ,0.85 )

0.7, z  [0.85 ,1]
0.050.150.650.851 (2)
241172127406

*00.1zdz  0.05 2 z 2 dz  0.15 0.3zdz  0.65 (2 z 2  z)dz  0.850.7 zdz
z 0.050.150.650.851 0.6204
00.1dz  0.05 2 zdz  0.15 0.3dz  0.65 (2 z  1)dz  0.850.7dz

شکل 6: چگونگی ایجاد خروجی فازي توسط قاعده »اگر هزینه اقامت مطلوب متوسط و هزینه اقامت متوسط باشد، آنگاه میزان انطباق هزینه اقامت زیاد است«
1484376196322

شکل 7: مجموعه خروجی فازي معیار هزینه براي نمونه طرح شده

بدین ترتیب میزان انطباق هزینه اقامت در هتلی با هزینه اقامت 160 هزارتومان براي گردشگري با هزینه اقامت مطلوب 120 هزارتومان برابر 0,6204 محاسبه می شود.

3 -7 – رتبهبندي گزینههاي تصمیمگیري
پس از فازيزدایی، براي هر گزینه به ازاي هر معیار تصمیم، یک مقدار عددي به دست میآید. سادهترین روش ارزیابی محاسبه، میانگین حسابی مقادیر به دست آمده براي آن گزینه است. البته چنانچه معیارها وزن داشته باشند، یعنی از نظر تصمیمگیرنده ارزش یکسانی نداشته باشند، روش کار با در نظر گرفتن اهمیت معیارهاي تصمیمگیري خواهد بود. در سیستم خبره فازي انتخاب هتل، گردشگر میتواند به هر یک از معیارها (هزینه اقامت، تنوع امکانات و گستردگی خدمات) ضریب وزنی از 1 تا 5 تخصیص دهد. این موضوع در حین معرفی نرمافزار سیستم خبره فازي که در ادامه مقاله آمده است، بیان می شود.

4- نرمافزار سیستم خبره فازي
نرمافزار سیستم خبره فازي انتخاب هتل محل اقامت ،با در نظر گرفتن 3 معیار اصلی »هزینه اقامت«، »گستردگی خدمات ارائه شده به مهمانان« و »تنوع امکانات هتل« اقدام به رتبهبندي 33 هتل تهران با توجه به مطلوبیتهاي گردشگر میکند. گردشگر علاوه بر اعلام میزان مطلوب خود از هر معیار، اهمیت معیارها را نیز با عبارات بسیار زیاد(5)، زیاد(4)، متوسط(3)، کم(2) و بسیارکم(1) اعلام میکند. شکل (8) صفحه اصلی نرمافزار را نمایش میدهد. این نرمافزار با زبان برنامهنویسی
SQL Server و پایگاه داده Visual Basic.Net .ایجاد شده است 2008
پس از آنکه گردشگر شرایط مطلوب خود را اعلام کرد ،سیستم اقدام به مقایسه هتلهاي موجود در پایگاه داده خود با مطلوبیتهاي گردشگر کرده و فهرست رتبهبندي شده هتلها را مطابق شکل (9) در اختیار وي قرار می دهد.
در نهایت، گردشگر میتواند اطلاعات بیشتري را از هر یک از هتلها از سیستم درخواست و مشاهده کند تا انتخاب مناسبی داشته باشد. شکل (10) نمونه اطلاعات هتل پیشنهاد شده توسط سیستم خبره فازي به گردشگر را نمایش میدهد.

5- ارزیابی سیستم
براي ارزیابی سیستم خبره فازي، انتخاب هتل محل اقامت از میان هتلهاي تهران، پرسشنامهاي مشتمل بر 8 پرسش طراحی شد و از بیش از یکصد نفر از گردشگران ،کارشناسان گردشگري و هتلداري و متخصصان حوزه مدیریت فناوري اطلاعات درخواست شد تا پس از استفاده از سیستم، نظر خود را مطابق پرسشنامه اعلام کنند که در مجموع 86 نفر اقدام به ارزیابی سیستم کردند. در این پرسشنامه 8 معیار با مقیاس سنجش لیکرت پنج قسمتی در اختیار شخص ارزیابی کننده قرار گرفته است. نتایج آزمون پایایی کرونباخ22 براي پرسشنامه مذکور برابر 87,0 است که نتیجه مطلوبی است. معیارها و نتایج ارزیابی در جدول (1) ارائه شده است.

شکل 8: صفحه اصلی نرمافزار سیستم خبره فازي انتخاب هتل از میان هتلهاي تهران

شکل 9: فهرست رتبهبندي شده هتلها متناسب با مطلوبیتهاي گردشگر

شکل 10: اطلاعات تکمیلی هتل پیشنهادي به گردشگر

جدول 1: نتایج ارزیابی سیستم خبره فازي انتخاب هتل محل اقامت از میان هتلهاي تهران
انحراف معیار میانگین معیار ارزیابی ردیف انحراف معیار میانگین معیار ارزیابی ردیف
0,92 4,21 آیا مفاهیم استفاده شده در منوها و گزارشات سیستم قابل درك بودند؟ 5 0,58 4,57 آیا سیستم به شما براي انتخاب هتل متناسب با شرایط خود کمک کرد؟ 1
0,53 4,19 به طور کلی با توجه به آنچه که به سیستم اعلام کردید، آیا رتبهبندي هتلها مناسب بود؟ 6 0,59 4,31 آیا گزارشی که در آن جزئیات
اطلاعات هتل منتخب شما ارائه شد، به تصمیمگیري شما براي انتخاب هتل کمک کرد؟ 2
0,46 4,71 آیا وجود چنین سیستمی در اینترنت براي گردشگران متقاضی اقامت در هتلها مناسب است؟ 7 0,42 4,77 آیا عملکرد سیستم براي شما جالب توجه بود؟ 3
0,43 4,75 آیا استفاده از این سیستم را به دیگران توصیه میکنید؟ 8 0,79 4,44 آیا استفاده کردن از سیستم براي شما آسان بود؟ 4

جدول 2: نتایج آزمون علامت بر روي پاسخهاي کارشناسان در مقیاس لیکرت پنج قسمتی به پرسش »آیا سیستم به شما براي انتخاب هتل متناسب با شرایط خود کمک کرد؟«
Sig. Z تعداد امتیازات کمتر از 3 تعداد امتیازات برابر با 3 تعداد امتیازات
بالاتر از 3 کل دادهها
0,000 -8,945 0 4 82 86

همان طور که در جدول (1) مشخص است، نتایج ارزیابی به صورت »رضایت بخشی قاطع« است. براي اثبات کارکرد رضایتبخش سیستم ایجادشده، از آزمون ناپارامتري علامت استفاده شده است که به عنوان نمونه، نتیجه آزمون علامت براي معیار نخست ارزیابی در جدول (2) ارائه شده است. نتایج آزمون علامت، عملکرد رضایت بخش سیستم خبره فازي انتخاب هتل محل اقامت از میان هتلهاي تهران را تأیید میکند.

6- نتیجهگیري
در این مقاله، روش تصمیمگیري به کمک سیستم خبره فازي به همراه یک مثال در زمینه انتخاب هتل محل اقامت تشریح شد. اغلب در هر تصمیمگیري، چند معیار تصمیم وجود دارد که ممکن است با یکدیگر در تناقض باشند؛ به عنوان مثال »هزینه اقامت« با »تنوع امکانات هتل« در تناقض هستند، یعنی هتل گرانتر با مطلوبیت کمتر در هزینه، امکانات بهتر و بیشتري دارد. برتري سیستم خبره فازي در تصمیمگیري در همین نکته نهفته است؛ اغلب هیچ گزینهاي به طور دقیق منطبق با خواستههاي تصمیمگیرنده وجود ندارد و چنانچه از منطق بولی براي ارزیابی گزینهها استفاده شود، هیچ موردي مناسب تشخیص داده نخواهد شد، اما سیستم خبره فازي گزینهاي که بیشترین انطباق با خواستههاي تصمیمگیرنده را دارد به وي پیشنهاد میدهد. توجه شود که هیچ یک از گزینههاي تصمیم حذف نمیشوند و در فهرست رتبه-بندي شدهاي به تصمیمگیرنده ارائه میشوند. نکته دیگري که به عنوان مزیت روش تصمیمگیري به کمک سیستم خبره فازي میتوان برشمرد، مقایسه نکردن مستقیم گزینهها و مقایسه هر گزینه با شرایط مطلوب تصمیم گیرنده و پس از آن انجام رتبهبندي نهایی است. در روشهاي مقایسه زوجی، تصمیمگیرنده گزینهها را دو به دو با هم مقایسه میکند و با توجه به هدف تصمیمگیرنده اقدام به امتیازدهی گزینهها میکند. در این حالت، تجربه تصمیمگیرنده بسیار مهم است؛ چرا که اگر هدف تصمیم گیري با آنچه که در ذهن وي از تصمیمگیري وجود دارد یکسان نباشد، مقایسههاي زوجی بر مبناي فرضیات ذهنی تصمیمگیرنده است و اعتبار نخواهد داشت. این در حالی است که در تصمیمگیري به وسیله سیستم خبره فازي، مقایسه دو به دو گزینهها وجود ندارد و هر گزینه به طور مستقیم با شرایط مطلوب مقایسه میشود و در نهایت، گزینهها بر اساس امتیازات کسب شده به صورت نزولی رتبهبندي میشوند. نکته دیگر، مقرون به صرفه بودن استفاده از سیستم خبره فازي در تصمیمگیري با گزینه هاي متعدد است. در مطالعه حاضر که 33 هتل برتر تهران به عنوان گزینههاي تصمیم وجود داشت ،چنانچه تصمیمگیرنده بخواهد از روشهاي مقایسه زوجی نظیر تحلیل سلسله مراتبی استفاده کند، باید 528 مقایسه به ازاي هر گردشگر انجام دهد که در مقایسه با 33 قیاسی که در سیستم خبره فازي انجام میشود، بیانگر مقرون به صرفه بودن و سرعت بالاتر سیستم خبره فازي در تصمیم-گیري با گزینههاي متعدد است.
همچنین در این پژوهش، عوامل و زیرعوامل شناسایی شده مربوط به انتخاب هتل محل اقامت در منطقه تهران در یکی از پژوهشهاي پیشین[9] به عنوان معیارها و زیرمعیارهاي تصمیمگیري به وسیله سیستم خبره فازي – با تعریف توابع عضویت فازي و چگونگی تعیین درجه عضویت مربوط به هر یک از معیارها در توابع عضویت نظیر – مورد استفاده قرار گرفته است. به بیان دیگر، به وسیله پژوهش حاضر نشان داده شد که معیارها و زیرمعیارهاي تصمیمگیري شناسایی شده به وسیله روش تحلیل عاملی اکتشافی23 [9] را میتوان به عنوان مبنایی براي تعریف توابع عضویت و مجموعههاي فازي مورد استفاده در سیستم خبره فازي به کار بست.
از منظر کاربردي، قرار گرفتن این سیستم در فضاي اینترنت و در سایتهاي گردشگري یا هتلداري و همچنین در اماکنی همانند فرودگاه تهران یا پایانههاي راهآهن یا اتوبوسرانی بین شهري، میتواند به گردشگران در انتخاب هتل مناسب خود کمک و رضایت خاطر آنان را فراهم کند. از دیدگاه توسعه هتلداري، علاوه بر اینکه وجود سیستم میتواند به دیده شدن هتل و انتخاب آن توسط گردشگر کمک کند، مدیران هتلها با دیدن معیارها و

مراجع
نتایج خروجی سیستم براي گردشگران مختلف و همچنین وضعیت هتلهاي رقیب میتوانند نسبت به ارزیابی هتل خود اقدام کنند. توجه شود از آنجایی که رتبه بندي هتلها براي گردشگران مختلف متفاوت است، مدیران هتلها با درك اینکه هتل آنها براي چه گردشگرانی مناسب است، میتوانند سیاستهاي تبلیغاتی خاص هتل خود را تعریف کنند.
در پژوهش حاضر، به دلیل نبودن اطلاعات از کیفیت زیرمعیارهاي تصمیمگیري در هر هتل، صرف وجود آن امکان یا خدمت منجر به کسب امتیاز زیرمعیار شده است. چنانچه در ادامه، پژوهشی با هدف مقایسه کیفیت هتل هاي تهران انجام بگیرد، میتوان با توجه به نتایج آن، توابع عضویت فازي را روزآوري و نتایج ارزیابی را ارزشمند تر کرد. افزودن امکان یادگیري به سیستم خبره فازي به این صورت که با کمک نظرات کاربران صاحبنظر سیستم، بتوان در تعریف توابع عضویت فازي معیارهاي تصمیمگیري بهبود ایجاد کرد تا سیستم پاسخهاي مناسبتري ارائه دهد، از نکات جالبی است که میتواند به بهبود عملکرد سیستم خبره فازي، فارغ از اینکه در چه حوزهاي به کار گرفته شود، بیانجامد. براي این کار باید یک سیستم یادگیرنده، به عنوان مثال با استفاده از شبکه هاي عصبی، طراحی کرد تا کاربرانی که از سیستم استفاده و هتل مدنظر خود را انتخاب کردهاند، پس از استفاده از هتل، میزان تفاوت ارزیابی تجربی خود از هتل در مدت اقامت را با نتایج ابتدایی سیستم خبره فازي انتخاب هتل اعلام کنند. نتایج نظرات کاربران، پردازش شده و با ایجاد تغییرات در دامنه توابع عضویت فازي، در گذر زمان خروجیهاي سیستم بهبود خواهد یافت.
Doswill, R. (2005), Tourism Management, Translated by Arabi, S.M. and Izadi, D., Cultural Researches Office (3rd), Tehran, Iran.
Papoly Yazdi, M. and Saghayi, M. (2006). Tourism, SAMT Publication(1st), Tehran, Iran.
Verginis, C. and Wood, R. (2005). Hotel Management, Translated by Rafizadeh, K., Afzalnia,M., Khorshid,M., AhangGhalam Publication(1st), Tehran, Iran.
Alvani, S.M. (2006). General Management, Ney Publication (28th) , Tehran, Iran.
Lovine, R., Derang,R. and Adelson, B. (1996). Artificial Intelligence and Expert Systems, Translated by Sayad,S., Sayad, J., Hamidi, P., Behineh Publication(1st), Tehran, Iran.
Siler, W. and Buckley, J. (2005). Fuzzy Expert Systems and Fuzzy Reasoning, John Willy and Sons.
Azar, A. and Faraji, H. (2008). Fuzzy Management Science, Ketab-e-Mehraban Publication(2nd), Tehran, Iran.
Matthews, C. (2003). “A formal specification of a fuzzy expert system.” Journal of Information and Software Technology, Vol. 45, PP. 419–429.
Sohrabi, b., Tahmasebipur, K., Raeesi Vanani, I. and Fazli, S. (2012). “Identification of Influential Factors and Fuzzy Sets of Hotel Selection through the Evaluation of Resident Tourists’ Viewpoints in Tehran.” Journal of Human Geography Research, University of Tehran, Iran, Vol 79, PP. 74-55.
Ngai, E.W.T. and Wat, F.K.T. (2003). “Design and development of a fuzzy expert system for hotel selection.” Omega, Vol. 31, PP. 271-286.
Russel, S.J. and Norvig, P. (1995), Artificial Intelligence: A Modern Approach, Prentice-Hall.
Ustundag, A., Kilinc, M.S. and Cevikcan, E. (2010). “Fuzzy rule-based system for economic analysis of RFID investments.” Expert Systems with Applications, Vol. 37, PP. 5300-5306.
Li, S. and Li, J.Z. (2010). “Agents International: Integration of multiple agents, simulation, knowledge bases and fuzzy logic for international marketing decision making.” Expert Systems with Applications, Vol. 37, PP. 2580-2587.
Bobillo, F., Delgado, M., Gomez-Romero, J. and Lopez, E. (2009). “A semantic fuzzy expert system for a fuzzy balanced scorecard.” Expert Systems with Applications, Vol.36, PP. 23-433.
Fasanghari, M. and Montazer, A. (2010). “Design and implementation of a fuzzy expert system for Tehran Stock Exchange portfolio recommendation.” Expert Systems with Applications, Vol.37, PP.6138-6147.
Esfahanipour, A. and Aghamiri, W. (2010). “Adapted Neuro-Fuzzy Inference System on indirect approach TSK fuzzy rule base for stock market analysis.” Expert Systems with Applications, Vol.37, PP.4742-4748.
Omid, M., Lashgari, M., Mobli, H., Alimardani, R., Mohtasebi, S. and Hesamifard, R. (2010). “Design of fuzzy logic control system incorporating human expert knowledge for combine harvester.” Expert Systems with Applications, Vol.37, PP.7080-7085.
Fazel Zarandi, M.H. and Ahmadpour, P. (2009). “Fuzzy agent-based expert system for steel making process.” Expert System with Applications, Vol. 36, PP. 9539-9547.
Azadeh, A., Fam, I.M., Khoshnoud, M. and Nikafrouz, M. (2008). “Design and implementation of a fuzzy expert system for performance assessment of an integrated health, safety, environment (HSE) and ergonomics system: The case of gas refinery.” Information Sciences, Vol.178, PP.4280-.0034
Karimian, F. (2007). “Using fuzzy expert systems in ordinary buildings structure design.” Master Thesis, Architecture Faculty, University of Tehran, Iran.
Clarke, A. and Chen, W. (2007). International Hospitality Management, Elsevier.
McCool, AC. (1987). “Some considerations in developing expert systems for the hospitality industry.” International Journal of Hospitality Management, Vol. 6, No. 4, PP. 191–.8
Nissan, E. (1987). “Knowledge-based computer systems for tasks in hospitality management or related areas: accommodation (lodging, alimentation) and leisure.” International Journal of Hospitality Management, Vol. 6, No. 4, PP. 199–.202
Cho, W., Sumichrast, RT. and Olsen, M.D. (1996). “Expert system technology for hotels: concierge application.” Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, Vol. 37, PP. 54–.06
Yeung, C., Tung, PF. and Yen, J.(1998). “A multi-agent based tourism kiosk on internet.” Proceeding of 31st Annual Hawaii International Conference on System Sciences, Vol. 4, Hawaii, PP. 452–61.
Law, R. and Au, N. (1998). “Developing an expert system for hotel selections in Hong Kong.” International Journal of Management, Vol. 15, No. 2, PP. 175–80.
Amirahmadi, N. and Memariani, A. (2002). “Fuzzy expert system for share price identification in Tehran exchange market.” Proc. , 2nd National Industrial Engineering Conf., Yazd, Iran, PP. 52-60.
Chou, T. Y., Hsu, C. L. and Chen, M. C. (2008). “A fuzzy multi-criteria decision model for international tourist hotels location selection.” International Journal of Hospitality Management, Vol.27, PP. 293-301.
Chen, C., Tseng, M. and Lin, Y. (2008). “Using fuzzy DEMATEL to develop a causal and effect model of hot spring service quality expectation.” IEEE international conference on industrial engineering and engineering management, Singapore., PP. 1004-1008.
Noor, N., Ahm, I., Ali, N. and Ismail, F. (2010). “Intelligent decision support system for tourism destination choice: a preliminary study.” International symposium in information technology. Kuala Lumpur, Malaysia.
Chu, R.K.S. and Choi, T. (2000). “An importance-performance analysis of hotel selection factors in the Hong Kong hotel industry: a comparison of business and leisure travelers.” Journal of Tourism Management, Vol. 21, PP. 363-377.
Sohrabi, b., Raeesi Vanani, I., Tahmasebipur, K. and Fazli, S. (2012). “An exploratory analysis of hotel selection factors: A comprehensive survey of Tehran hotels.” International Journal of Hospitality Management, Vol. 31, PP. 96-106.
Chen, G. and Pham, T. (2001). Introduction to Fuzzy Sets, Fuzzy Logic and Fuzzy Control System, CRC Press.
Ross, Timothy J. (2005). Fuzzy Logic with Engineering Application, John Wiley & Sons.
واژه هاي انگلیسی به ترتیب استفاده در متن
Alan Newell
Herbert Simon
Radio Frequency Identification
Balanced Scorecard
Intercontinental
McCool
Nissan
Cho
Yeung
Law
Au
Chou
Chen
Noor
Fuzzy Sets
Fuzzification
Fuzzy Inference
Defuzzification
Fuzzy Membership Functions
Fuzzy Union
Centroid or Center of Gravity
Cronbach
Exploratory Factor Analysis



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید