نشریه زمین شناسی مهندسی، جلد دهم، شمارۀ 2 تابستان 5931 5443

ارزیابی ریسک محیط زیستی سد پاوهرود زنجان در
مرحله ساختمانی با استفاده از تلفیق روشهای
RAM-D و TOPSIS

سحر رضایان؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود، دانشکده علومپایه، سیدعلی جوزی*؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، دانشکده فنی و مهندسی، گروه محیط زیست،
صدف عطایی؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران
126873790194

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

تاریخ: دریافت 9/3/39 پذیرش 95/1/34 چکیده
هدف از انجام این تحقیق، شناخت، بررسی و ارزیابی ریسک سد پاوه رود در مرحلۀ ساختمانی است. پس از جمع آوری و بررسی اطلاعات مربوط به شرایط محیط زیست منطقۀ بررسی شده و شرایط فنی ساخت سد، لیستی از عوامل احتمالی ریسک به صورت پرسش نامه تهیه و برای بررسی صحت آن ها، در اختیار گروهی متخصص شامل نخبگان و اساتید در رشته های مرتبط با محیط زیست و عمران سد قرارگرفت. تعداد پرسش نامه ها بر اساس فرمول کوکران تعیین شد. بدین صورت که ابتدا، به منظور تحلیل پرسش نامه های به دست آمده و ریسک های موجود در منطقه در قالب طیف لیکرت، از گروه کارشناسی در تحقیق خواسته شد تا امتیازدهی کنند. پس از تجزیه و تحلیل امتیازات داده شده با استفاده از یافته های روش 5PHA، از روش 2TOPSIS به منظور اولویت بندی ریسک های شناسایی شدۀ سد پاوه رود استفاده شد. نتایج بهدست آمده از این روش نشان داد که از بین 93 عامل ریسک، فرسایش در اولویت اول قرار گرفت.
14224217261

واژه های کلیدی: ارزیابی ریسک محیط زیستی، سد، روش TOPSIS، روشRAM-D، ارزیابی مقدماتی ریسک * نویسنده مسئول [email protected]
Preliminary Hazard Analysis
Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution
5443
پس از اولویت بندی بین عوامل ریسک، ارزیابی ریسک با استفاده از روش 5RAM-D صورت گرفت که تأثیر بر منطقه حفاظت شده سرخ آباد با امتیاز 3، فرسایش با امتیاز 3 و کار در ارتفاع با امتیاز 9 مهم ترین ریسک های سد پاوه رود شناخته شدند. به منظور کاهش اثرات ریسک های سد در فاز ساختمانی برنامه مدیریت محیط زیستی ضروری است و بدین منظور برای رویارویی با ریسک های شناسایی شده، در انتها گزینه های کاهش ریسک پیشنهاد شد.
مقدمه
126873790194

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

احداث سدهای بزرگ آثار محیطی، بیولوژیکی، بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی مهمی را در محیط اطراف خود به وجود می آورند. با توجه به رشد و توسعۀ سدسازی در جهان بهه ویههه درایران لزوم بررسی آثار محیط زیستی سد اهمیت خاصی دارد ]5[. ارزیابی ریسک سد، فرایندی است که به وسیلۀ آن تصمیم هایی اتخاذ می شود در بارۀ این کهه آیها سهطي ریسهک هها یی کهه ازطریق سد ایجاد می شود قابل تحمل است یا آیا ریسک های شناسهایی شهده نیهاز دارنهد کهه ازطریق انجام برخی از اقدام های کنترلی کاهش یابند ]2[.
در ارزیابی ریسک محیط زیستی افزون بر بررسی و تحلیل جنبههه هههای مختلههف ریسههک ،ضمن شناخت کامل از محیط زیست منطقۀ تحت اثر، میهزان حساسهیت محهیط زیسهت متأثر و هم چنین ارزش ه ای خاص محیط زیستی منطقه نیز در تجزیه و تحلیه ل و ارزیه ابی ریسه ک منطقهه در نظهر گرفتهه می شود ]9[.
-283202116456

خسروانی در پایان نامۀ خود به شناسایی مخاطره هها ی محهیط زیسهتی سهد مه کور در فهازساختمانی و تعیین شدت مخاطره های ناشی از عملیات عمرانی می پهردازد . از روش RAM-D برای شناسایی و طبقه بندی ریسک های محیط زیستی حوزه های بالادسهت و پهایین دسهت سهدبررسی شده استفاده کرده است ]4[. درویشی و همکاران برای اولویت بندی عوامل ریسهک، ازروش دلفی استفاده کردند. برای ارزیابی ریسک محیط زیستی نیز ابتدا از روش آنالیز مقهدماتیخطر )PHA( ریسک های مهم را تعیین کرده اند و در مجموع 3 ریسک بهرای بررسهی شهناختهشد که نتایج به دست آمهده از ارزیهابی آن هها، اولویهت بنهدی بهین آن هها بهه کمهک روش هها ی تاپسیس)TOPSIS( و مجموع ساده وزین )SAW( صورت گرفت ]1[.
.1 Risk Assessment Methodology – Dams
5443
جوزی و همکاران پس از شناسایی فعالیت های سد در فاز بهره برداری بهه منظهور شناسهاییعوامل ریسک از روش آنالیز مقدماتی خطر موسوم بههPHA اسهتفاده کردنهد و ریسهک هها ی به دست آمده در قالب 1 دستۀ ریسک های فیزیکی- شیمیایی، بیولوژیکی، اقتصادی- اجتمهاعیو فرهنگی، ریسک های ایمنی- بهداشهتی و طبیعهی طبقهه بنهدی شهد. در ایهن مرحلهه پهس ازشناسایی ریسک ها، عوامل مولد ریسک بهه کمهک روشEFMEA ارزیهابی شهده و در انتههااولویت بندی بین ریسک ها صورت گرفت ]3[.
ماتالوچی به شرح و توضیي روش RAM-D می پردازد و ذکر می کنهد کهه ایهن روش در آزمایشگاه ملی سندیا برای تجزیه و تحلیل فرآیندهای زیر ایجاد شده است: مأموریت هها سهد،اتفاق های ناخواسته ای که موجب جلوگیری از موفقیت سدها می شوند، ناسازگاری ههای بهالقوهو ویهگی های آن ها، نتیجه گزینه های کاهش خطرهای و جای گزین های کاهش ریسک ]2[.
126873790194

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

باولز و همکاران )5331( به مدیریت ریسک جامع اشاره دارند. در این رابطه به روش هایی بر پایه ریسک در مورد ایمنی سد و عواملی که باعث استفاده از این روش ها بهه وسهیلۀ مالکهانمی شود اشاره می کنند، سپس در مورد پروسه تصمیم گیری ایمنی سهد و مراحهل مختلهف آن و عوامل مؤثر در تصمیم گیری و چگونگی انتخاب آن ها بحث می کنند ]7[.
به طورکلی ارزیابی ریسک متولیان پروژه را قادر مهی سهازد کهه تصهمیماتی اثهر بخهش درراستای مدیریت ریسک ها و آلاینده ها در همۀ مراحل پروژه اتخاذ کنند. هدف از بررسهی ههای ارزیابی ریسک محیط زیستی سدها، شناسایی، طبقه بندی و ارزیابی ریسک هها ی محهیط زیسهتیناشی از آن ها است. بدین منظور، ارزیابی ریسک محیط زیستی سد پاوه رود در استان زنجان بهااستفاده از تلفیق روش های TOPSIS و Ram-D به عنوان مطالعه موردی انتخاب شد.

معرفی محل بررسی شده
سد تنظیمی پاوه رود در شمال غرب ایران و در حد فاصل استانهای زنجان )طهارم علیها( و گیلان و قزوین )طارم سفلی( در مختصات جغرافیایی ″93′47°93 تها ′1°97 عهر شهمالی و′45°41 تا ′7°43 طول شرقی واقع شده است. رودخانۀ بزرگ و عمدۀ منطقهه قهزل اوزن اسهت5443
که از ارتفاعات زاگرس سرچشمه گرفته و در منطقه از سمت شمال غرب بهه جنهوب شهرق درجریان است. در طول محدوده بررسی شهده جمعها 53 رودخانهه جهانبی در سهمت چه و 1 رودخانه از جناح راست به آن می پیوندند، این رودخانه های جانبی خصوصا در هنگهام کهاهشبارندگی در ارتفاعات به صورت فصلی هستندند. هدف از اجرای سد تنظیمی پهاوه رود کنتهرلسیلاب مصنوعی خروجی از نیروگاه های بالادست مانند مشمپا، استور و … و تهأمین آب مهوردنیاز و افزوده کشاورزی به اراضی پایین دست از طریق احداث شبکه آبیاری و زهکشی پاوه رود است. این سد آب خروجی از سدهای دیگر را، متناسب بها نیهاز شهبکه آبیهاری و بهه صهورتروزانه و تخلیه و تدریجی به اراضی کشهاورزی پهاوه رود ههدایت مهی کنهد ]1[. در جهدول 5 مشخصه های محدودۀ بررسی شده سد آمده است.
126873790194

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

جدول1. مشخصات محدودۀ بررسی شده ]1[
مشخصات 2713 کیلومتر مربع مساحت حوزه در محدودۀ طرح
7/519 میلیمتر متوسط بارندگی سالانه
21 عدد )53آب گیر در ساحل راست و 52 آب گیر در ساحل چ ( آبگیرها
1211 هکتار تحت آبیاری سطحی ،2133 هکتار تحت آبیاری بارانی و 7733 هکتار، تحهت

آبیاری قطره ای اراضی تحت آبیاری شبکه
1911 هکتار اراضی ساحل چ 53433 هکتار اراضی ساحل راست وسعت اراضی تحت پوشششبکه
در جدول 2 مشخصات فنی سد و در شکل 5 موقعیت جغرافیایی سد رودبار لرستان آمده است.
جدول2. مشخصات فنی سد پاوهرود ]1[
مشخصات سد 53 متر ارتفاع تاج
9/51 میلیون متر مکعب حجم مخزن
231 هکتار مساحت دریاچه

5443

شکل1. موقیت مکانی سد پاوهرود زنجان

126873790194

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

Downloaded from jeg.khu.ac.ir at 11:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.jeg.10.2.3445 ]

مواد و روش ها
هدف از اجرای این تحقیق، ارزیابی ریسک محیط زیستی سدپاوهرود، شناسایی، طبقه بنهدیو ارزیابی ریسک های محیط زیسهتی ناشهی از آن بها اسهتفاده از تلفیهق روش هها ی Ram-D و
TOPSIS است. در شکل 2 مراحل انجام تحقیق به تفکیک نشان داده شده است.

شکل2. فرایند ارزیابی ریسک محیط زیستی سد پاوهرود
5433
حجم نمونه این تحقیق با بهره گیری از رابطۀ کوکران شمار 21 نفهر تعیهین شهد )سهرمد وهمکاران 2359(.
z2 pq n )5(
1749957-229201





1
1
1
2
2
pq
z
d

1

1

1

2

2

pq

z



قیمت: تومان

دسته بندی : زمین شناسی

دیدگاهتان را بنویسید