4874468-50799

مقـاله پژوهشـی
فصلنامه علمی پژوهشی بیهوشی و درد، دوره 5، شماره 4، تابستان 1394
5303735-106221بررسی مدل پیشبینی افسردگی براساس ادارک درد و کیفیّت خواب با
واسطهگری فاجعهسازی درد در مبتلایان به رماتیسم مفصلی سالمند
مینا‌وصال1*،‌جواد‌ملازاده2،‌محمّ ‌درضا‌تقوی3،‌محمّ ‌دعلی‌نظر ‌ینیا4
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی، دانشگاه شیراز، شیراز
استادیار روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شیراز
استاد روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شیراز
مرکز تحقیقات سالمندی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز
6217978

تاریخ دریافت: 8/1/94 تاریخ بازبینی: 10/1/94 تاریخ پذیرش: 14/2/94چکیده
زمین ه و ه دف: ه دف پژوه ش حاض ر، پیشبین ی افس ردگی در س المندان مبت ا ب ه رماتیس م مفصل ی براس اس ادراک درد و کیفیّ ت خ واب و همچنی ن بررس ی نق ش واس طهای فاجعهس ازی درد بهص ورت ی ک م دل ب ود. پژوهشه ای انج ام ش ده در ای ن خص وص، ناکاف ی ب وده و نتای ج در ای ن زمین ه همچن ان مبه م اس ت.
م واد و روشه ا: ط رح پژوه ش از ن وع همبس تگی و جامع ه آم اری، کلی ه بیم اران س المند مبت ا ب ه رماتیس م مفصل ی مراجع ه کنن ده ب ه کلینی ک روماتول وژی بیمارس تان حاف ظ ش یراز بودن د. بدی ن منظ ور 150 بیم ار، ب هروش نمونهگی ری در دس ترس در پژوه ش ش رکت کردن د .
ابزارهــای پژوهــش شــامل مقیــاس افســردگی ســالمندان، پرســشنامه درد مک-گیــل، پرســشنامه کیفیّــت خــواب پیتســبرگ و پرســشنامه فاجعهســازي درد بودنــد. بهمنظــور تجزیــه و تحلیــل دادههــا از روش تحلیــل مســیر بهوســیله نرمافــزار AMOS و روش رگرســیون چندگانــه ب هروش گام ب ه گام ب ا نرماف زار SPSS اس تفاده ش د.
یافتههــا: نتایــج نشــان داد کــه کیفیّــت خــواب و ادراک درد میتواننــد بهطــور معنــیداری فاجعهســازی درد و افســردگی را بهطــور مســتقیم پیشبین ی کنن د و در نهای ت ب ا توجّ ه ب ه م دل پیش نهادی، مش خّص گردی د ک ه کیفیّ ت خ واب و ادراک درد ب ا واس طهگری فاجعهس ازی درد، توانس تند بهط ور معن یداری افس ردگی را پیشبین ی کنن د.
نتیجهگی ری: براس اس نتای ج حاص ل از ای ن پژوه ش، میت وان ب ا اس تفاده از درمانه ای مناس ب همچ ون درم ان ش ناختیرفتاری، درم ان مبتن ی ب ر پذی رش و تعهّ د، انج ام مداخ ات لازم ب رای بهب ود کیفیّ ت خ واب و کاه ش درد در ای ن بیم اران و تعدی ل اف کار فاجعهآمی ز، از ابت ای ای ن بیم اران ب ه افس ردگی جلوگی ری ک رد.
واژههای کلیدی: ادراک درد، کیفیّت خواب، افسردگی، فاجعهسازی درد، رماتیسم مفصلی.
مقدمه

نویسنده مسئول: مینا وصال، کارشناسارشد روانشناسی بالینی، دانشگاه شیراز ایمیل: [email protected]
هرچن د افزای ش امی د ب ه زندگ ی و ش مار س المندان از ویژگیه ای مهّــم جمعیّ تشــناختی در دهههــای اخیــر بــوده، در عیــن حــال س المند ش دن اف راد در جه ان بـه یک ي از مهّ متری ن چالشه اي بهداشــت عمومــي تبدیــل شدهاســت. شــیوع بی ماريهــای مزمــن جس مانی و ناتوانیه ای ناش ی از آن در دوران س المندی بهگون های اســت کــه ســازمان جهانــي بهداشــت، بی ماريهــاي مزمــن را دو س وم تم ام بی ماريه ا و اصليتری ن دلی ل م رگ و می ر و ناتوان ي عمومــي در ســال 2020 پیشبینــی کردهاســت)1(. از آنجــا کــهنگــرش پزشــکی در ایــن نــوع بیماریهــا تنهــا بــر نحــوه درمــان وکنت رل نش انهها توجّ ه دارد، ب ا توجّ ه ب ه اینکـه ای ن بیماریه اب ر ف رد و جامع ه اث رات زی ادی دارن د، بایس تی م ورد توجّ ه خ اص ق رار گیرن د و نبای د صرف اً ب ر الگ وی پزش کی در مراقب ت از ای ن بیم اران بس نده ک رد)2(.
بی ماريهــای عضا نیاســکلتی، از جملــه شــایعترین بی ماريهــای دوران میانس الی و س المندی اس ت و رماتیس م مفصل ی نمون های از ای ن بیماریهاس ت ک ه ب ا دورهه اي الته اب در س ینوویوم ش روع ميش ود ک ه باعث ضخی م ش دن و ایج اد خی ز )ادِِم( در آن ميگردد .الته اب س ینوویوم ایج اد ش ده در مفص ل ی ا مفاص ل باع ث ت ورم ،حس اس ش دن و س فت ش دن آنه ا ش ده ،ک ه میتوان د خس تگي ،کاهــش وزن، اضطــراب و افســردگي را بههمــراه داشــته باشــد)3(. عائم ی مانن د احس اس درد، وج ود خش کي در مفاص ل، بيتحرّک ي ،افزای ش احتم ال خط ر زمی ن خ وردن و در نهای ت کاه ش ط ول عم ر بیم ار از ع وارض ای ن بیم اري در س المندان اس ت)4(. هن وز اطاع ات بس یار اندک ی در خص وص تظاه رات بالین ی ای ن بیم اري و درم ان آن وج ود دارد)5( و در ح ال حاض ر درم ان ای ن بیم اری بــر کاهــش عائــم و حفــظ وضعیّــت عملکــردي بیمــاران متمرکــز اس ت)6(. ش یوع ای ن بیم اري در زن ان س ه براب ر م ردان میباش د و در ســالمندان بــالاي 60 ســال، حــدود 2% گــزارش شدهاســت .احتم ال م رگ و می ر اف راد مبت ا ب ه رماتیس م مفصل ی نس بت ب ه هم ان گ روه س نّي در کل جمعیّ ت دو براب ر اس ت)3(. ب رآورد انج ام ش ده در انگلس تان نش ان داد ک ه هزین ه س الانه رماتیس م مفصل ی رقم ي بی ش از 2/1 بیلی ون دلار اس ت ک ه ح دود 52% آن ناش ي از هزی نهه اي غیرمس تقیم ای ن بیم اري اس ت)7(.
بی ماريهــاي رماتیســمي اغلــب بــا شــی وع بــالاي اختــالات روانپزشــکي و روانشــناختي همــراه هســتند)8(. شــواهد تجربــي نش ان دادهان د ک ه عوام ل روانش ناختي نس بت ب ه ش اخصهاي مرتب ط ب ا بیم اري، ارتب اط قويت ري ب ا ناتوان ي دارن د)9(. افس ردگی نمونــهای از بی ماريهــای روانشــناختی اســت کــه در رماتیســم مفصل ی، ب ا فعالیّ ت ب الای بیم اري، درد، خس تگی، ناتوانی، اس تفاده از خدم ات بهداش تی، کاه ش پذی رش درم ان و در نهای ت افزای ش خط ر خودکش ی و م رگ و می ر هم راه اس ت)12-10(. بررس يها نش ان ميده د ک ه ح دود) 13-20%( بیم اران رماتیس م مفصل ی از افس ردگي رن ج ميبرن د، البّت ه بای د اش اره ش ود ک ه برخ ي از تحقیق ات ای ن رق م را ت ا 40% ه م تخمی ن زدهان د، ای ن مس أله زمانــي اهمیّــت خــود را نشــان ميدهــد کــه بــا آمارهــاي شــیوع افس ردگي در جمعیّ ت عموم ي ک ه) 2-4%( اس ت، مقایس ه ش ود . بهع اوه بیم اران رماتیس م مفصل ی افس رده، در مقایس ه ب ا همتای ان غی ر افس رده خ ود، درص د بالات ري از م رگ و می ر طبیع ي )غی ر خودکشــي( را بهخــود اختصــاص ميدهنــد4)و31(. همچنیــن افس ردگي، م دّت زم ان بیم اري رماتیس م مفصل ی را افزای ش داده و باع ث کاه ش کیفیّ ت زندگ ي ای ن بیم اران ميش ود)41(. اخت الات روانــی از جملــه اضطــراب یــا افســردگی از طریــق کاهــش تمایــل بیمــار بــه مراجعــه بــه روماتولوژیســت، کاهــش تبعیــت بیمــار از توصیهه ای داروی ی و غیرداروی ی و کاه ش عاق ه وی بهدس تیابی ب ه اطاع ات کاف ی درب اره بیم اری رماتیس م مفصل ی، ب ر پیامدهای بیولوژیک ی ای ن بیم اری مؤث ر اس ت)51(.
تحقیق ات انج ام ش ده درب اره ادراک درد و کیفیّ ت خ واب نامناس ب در اف راد مبت ا ب ه بیماریه ای مزم ن از جمل ه رماتیس م مفصل ی ،نش ان دادهاس ت ک ه بی ن پیش رفت درد و کیفیّ ت خ واب در بیماران بزرگس ال مبت ا ب ه درد مزم ن ارتب اط مس تقیم وج ود دارد)61(، ب ه ط وری ک ه ادراک درد ميتوان د موج ب افزای ش تأخی ر در خ واب و نی ز بی داري ش بانه ش ود و در مقاب ل خ واب ناکاف ي نی ز ميتوان د ادراک درد و کاه ش تحمّ ل آن را بههم راه داش ته باش د. مش کات خــواب در) 67-88%( از بیمارانــي کــه از درد مزمــن رنــج ميبرنــد ،گ زارش ش ده و حداق ل 50% از اف راد مبت ا ب ه بيخواب ي، ب ا درد مزمــن دســت و پنجــه نــرم ميکننــد)71(. اختــال خــواب در ایــن بیمــاران بهصــورت الگــوي نامنظّــم خــواب و بیــداري ،ک ــم شــدن ط ول م دّت خ واب و خ واب آلودگ ي در ط ول م دّت روز نمای ان میش ود)81(. خ واب و افس ردگي در ش رایط پیچی دهاي ب ا یکدیگ ر تعامــل ميکننــد، تــا جایــي کــه بيخوابــي آســی بپذیري فــرد را ب رای ابت ا ب ه افس ردگي افزای ش میده د)91(. بررس ی گزارش ات بیمــاران در آمریــکا نشــان داد کــه 56% از بیمــاران مبتــا بــه رماتیس م از بیخواب ی ش کایت دارن د و ای ن رق م در ای ران 4/41% اعــام شــده کــه بــا افزایــش ســن تشــدید میشــود، بهطــوری ک ه اخت الات خ واب س ومین ش کایت ش ایع در بی ن س المندان ایرانــی بودهاســت20)و12(. در تبییــن ارتبــاط بیــن درد و افســردگی ،وج ود افس ردگي و اضط راب، موج ب کاه ش آس تانه درد ش ده و ش خص نس بت ب ه درده اي جس مي ناش ي از بی ماريه اي مزم ن ، حســاستر میشــود)22(. ترکیــب درد مزمــن و افســردگي نســبت بــه هــر کــدام از ایــن شــرایط بــه تنهایــي، بــا ناتوانــي بی شتــر در بیمــاران داراي درد مزمــن ارتبــاط دارد)32(.
فاجعهســازی، یــک مجموعــه ذهنــی منفــی اغراقآمیــز اســت کــه در طــول تجربــه دردنــاک واقعــی یــا مــورد انتظــار بــر فــرد وارد میشــود)42(. فاجعهســازی نیــز یکــی از پیشبینــی کنندههــای مهّ م و اصل ی درد، ن وع خُل ق و می زان ناتوان ی در بیم اران س المند اس ت، بهط وری ک ه نم رهی ب الا در فاجعهس ازی ب ا ش دّت ب الای درد، اختــالات خلقــی همچــون افســردگی، اضطــراب و نشــخوار فکــری پیــش از خــواب همــراه اســت)52-82(، بهعــاوه، میــزان فاجعهســازی یکــی از مهّ متریــن عوامــل پیشبینــی کننــده در درمــان درد بهحســاب میآیــد)92(.
ب ا توجّ ه ب ه مبان ی نظ ری و پژوهشه ای پیش ین درب اره رواب ط میــان ایــن متغیّرهــا و لــزوم کمــک بــه ارتقــاء کیفیّــت زندگــی بیمــاران مبتــا بــه رماتیســم مفصلــی از راه تبییــن صحیــح ایــن رواب ط و ناکاف ی و مبه م ب ودن بررس یهای انج ام ش ده، پژوه ش حاض ر درص دد بررس ی ی ک م دل پیش نهادی بوده ک ه بهوس یله آن بتــوان بــا ادراک درد و کیفیّــت خــواب و واســطهگری فاجعهســازی درد، افســردگی را پیشبینــی کــرد.
مواد و روشها
پژوهــش حاضــر از نــوع همبســتگی-توصیفی اســت کــه در تحلیــل دادههــای آن، از دو نرمافــزار SPSS و AMOS اســتفاده شدهاســت. بــا توجّــه بهعــدم امــکان انتخــاب بــا روشهــاي نمونهگیــري تصادفــي، از روش نمونهگیــري در دســترس، بــرای انتخ اب 150 بیم ار رماتیس م مفصل ی س المند، از جامع ه آم اری پژوه ش ش امل کلی ه بیم اران رماتیسـم مفصل ی مراجع ه کنن ده ب ه کلینی ک روماتول وژی بیمارس تان حافـظ ش یراز اس تفاده ش د . نمونهگی ری از اس فند 1392 ت ا تیرم اه 1393 ب ه ط ول انجامی د و اف راد داوطل ب از بی ن بیم اران س رپایی انتخ اب ش دند. ما که اي ورود بهمطالع ه عب ارت بودن د از: س نّ بالات ر از 50 س ال، تش خیص ابت اي ف رد ب ه آرتری ت روماتوئی د توس ط روماتولوژیس ت و گذش ت ی ک س ال از تش خیص بیم اری. معیاره ای خ روج از مطالع ه عب ارت بودنــد از: ابتــا بــه فیبرومیالژیــا، مصــرف بیــش از 10 می ليگــرم پردنیزول ون در روز، ابت ا ب ه ه ر بیماره اي کنت رل نش ده )مانن د دیابــت و فشــارخون(، ســابقه اختــالات روانــي غیــر از افســردگي ،بیم اران مبت ا ب ه مش کات عضا نياس کلتي تش خیص داده نش ده ،س المندان مش کوک ب ه زوال عق ل و اف رادی ک ه مای ل ب ه ش رکت در پژوهــش نبودنــد.
شــدّت عائــم افســردگی بهوســیله مقیــاس افســردگي ســالمندان )شــیخ و یاســاواگي ،1986( اندازهگیــری شــد. ایــن مقیــاس از 51 س ؤال تش کیل ش ده و گ روه تح ت بررس ي را ب ه س ه گ روه ف رد ســالم )نمــره صفــر تــا 3(، افســردگي متوســط )نمــره 4 تــا 10( و افســردگي شــدید )نمــره بالاتــر از 10( تقســیم ميکنــد30)و13(.
ملکوتــی و همــکاران)23( گــزارش کردهانــد کــه ایــن مقیــاس دارای آلف ای کرونب اخ 9/0، تنصی ف 89/0 و آزمون-بازآزم ون 58/0 اس ت.
بهمنظــور بررســی کیفیّــت خــواب بیمــاران، پرســشنامه کیفیّــت خ واب پیتس برگ م ورد اس تفاده ق رار گرف ت ک ه داراي 18 س وال و 7 ج زء ميباش د ک ه امتی از ه ر ج زء بی ن صف ر ت ا 3 و دامن ه نم ره کل اب زار از صف ر ت ا 21 اس ت و نم رهی بالات ر از 5 دلال ت ب ر کیفیّ ت خ واب نامطل وب دارد. اعتب ار ای ن اب زار، ب ا آزم ون آلف اي کرونب اخ 80/0 تعیی ن و پایای ي اب زار ب ا آزم ون مج دد، بی ن 39/0 و 98/0 گــزارش شدهاســت)33(.
س نجش ابع اد درد بهوس یله پرس شنامه درد م کگی ل ص ورت گرفته اس ت ک ه ش امل بیس ت مجموع ه کلمه اس ت ک ه دربرگیرن ده چهار بعُ د حس ی )مجموع ه ی ک ت ا ده(، بعُ د عاطف ی )مجموع ه 11 ت ا 15(، بعُ د ارزیاب ی درد )مجموع ه 16( و درده ای گوناگ ون )مجموعه
17 تــا 20( اســت. ضریــب آلفــاي کرونبــاخ پرســشنامه ،85% و ضری ب پایایـي آن در تم ام حی طهه ا ب الاي 8/0 محاس به ش د)43(.
نمــرات بهدســت آمــده از پرســشنامه فاجعهســازي درد )ســالیوان و هم کاران)53(، 1995(، بهمنظ ور س نجش فاجعهس ازی درد م ورد اس تفاده ق رار گرف ت. ای ن پرس ش نامهی 13 م ادهای ب ه حداقـل 6 کاس س واد ب راي پاس خگویي نی از دارد. تحلی ل عوام ل نشـان داده کــه ایــن مقیــاس شــامل خــرده مقی اسهــاي نشــخوار ذهنــی )س والات 8 ت ا 11(، بزرگنمای ي )س والات 6، 7، 13( و درماندگ ي )ســوالات 1 تــا 5 و 12( اســت. در نمونــه پژوهــش محمّــدي وهمــکاران)63(، ضریــب آلفــای کرونبــاخ بــرای خــرده مقیاسهــاینش خوار ذهن ی، بزرگنمای ی و درماندگ ی در ای ن مقی اس بهترتی ب65/0، 35/0، 18/0 و بــرای نمــره کل مقیــاس فاجعهســازی درد ،
84/0 گــزارش شــد. در پژوهــش حاضــر، ضریــب آلفــای کرونبــاخ ب رای خ رده مقیاسه ای نش خوار ذهن ی، بزرگنمای ی و درماندگ ی بهترتی ب 65/0، 35/0، 18/0 و ب رای نم ره کل مقی اس فاجعهس ازی درد ،84/0 بهدســت آمــد.
یافتهها
بررســی اطاعــات دموگرافیــک نشــان داد کــه دامنــه ســنّی افــراد ش رکتکننده در پژوه ش بی ن 50-75 س ال و میانگی ن س ن آن ان 2/57 ســال بودهاســت .140 نفــر از ایــن افــراد زن) 3/93%( و 01 نفــر مــرد) 7/6%(، 116 نفــر متأهــل) 3/77%( و 34 نفــر) 7/22%( مج رد و ی ا بی وه بودن د. ج دول 1 آمارهه ای توصیف ی مرب وط ب ه متغیّره ای پژوه ش را نش ان میده د.
جدول 1: آمارههای توصیفی مربوط به متغیّرهای پژوهش
دامنه تغییرات انحراف معیار میانگین متغیّر
3 – 21
8 – 62
1 – 46
1 – 15 4/10
11/72
8/67
3/07 14/27
31/66
32/63
8/14 کیفیّت خوابادراک درد
فاجعهسازی دردافسردگی
ج دول 2 ماتری س همبس تگی مرتب ه صف ر را نش ان میدهد. وج ود رابطه معن یدار بین ای ن متغیّرها، ام کان انجام تحلیل مس یر را فراه م میکند.
جدول 2: ماتریس همبستگی متغیّرهای پژوهش
فاجعهسازی درد ادراک درد کیفیّت خواب افسردگی متغیّرها
**55/0 **14/0 **83/0 1 افسردگی
**24/0 **62/0 1 کیفیّت خواب
**04/0 1 ادراک درد
1 فاجعهسازی درد
** P< 0/01
جدول 3: خلاصه مدلهای پیشبینی فاجعهسازی درد و افسردگی براساس کیفیّت خواب و ادراک درد
خطای استاندارد برآورد 2R تعدیل شده R2 R 7/86
7/43 0/17 0/26 0/18
0/27 0/42
0/52 ادراک درد
کیفیّت خواب 1
2 مدل پیش بینی
فاجعه سازی
2/82 2/69 0/16
0/24 0/17
0/25 0/41
0/50 کیفیّت خواب
ادراک درد 1
2 مدل پیش بینی افسردگی
جدول4 : خلاصه مدل پیشبینی افسردگی براساس فاجعهسازی درد
خطای استاندارد برآورد 2R تعدیل شده R2 R مدل
2/59 0/29 0/30 0/55 فاجعه سازی درد
درد

ادراك

خواب

ت

كيفي

فاجعه
درد

سازي

افسردگي

درد

ادراك

خواب



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید