4874425-50799

مقـاله پژوهشـی
فصلنامه علمی پژوهشی بیهوشی و درد، دوره 7، شماره 3، بهار 1396
5310021-136770اثر بخشی برنامه کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی در کاهش فاجعهآمیزی و شدت درد در بیماران دارای درد مزمن عضلانی- اسکلتی
فائزه شفیعی1*، مریم امینی فسخودی 2
کارشناسی ارشد روانشناسی خانواده درمانی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
1926055

تاریخ دریافت: 32/8/5931 تاریخ بازبینی: 28/1395/9 تاریخ پذیرش: 1395/12/9چکیده
زمین ه و ه دف: درد مزم ن ی ک موقعی ت تحلی ل برن ده و ناتوانکنن ده اس ت ک ه ب ا برخ ی از متغیره ای روان ش ناختی هم راه می ش ود .
بنابرای ن، ه دف مطالع ه حاض ر اثربخش ی برنام ه کاه ش اس ترس مبتن ی ب ر ذه ن آگاه ی) MBSR( در کاه ش فاجعهآمی زی و ش دت درد در بیم اران مبت لا ب ه درد مزم ن عضلان ی- اس کلتی ب ود.
م واد و روشه ا: پژوه ش حاض ر ی ک مطالع ه نیم ه آزمایش ی ب ا ط رح پی ش آزم ون- پ س آزم ون و گ روه کنت رل ب ود. جامع ه آم اری پژوه ش ش امل کلی ه بیم اران مبت لا ب ه درد مزم ن مراجعهکنن ده ب ه کلینی ک تخصص ی درد تبری ز در س ال 1393 ب ود ک ه از می ان آنه ا 40 بیم ار ب ا روش نمونهگی ری غیرتصادف ی هدفمن د ب ر اس اس تش خیص متخص ص درد و انج ام مصاحب ه بالین ی انتخ اب ش دند. س پس ،ش رکتکنندگان ب ه ش کل تصادف ی در دو گ روه آزمای ش و کنت رل جایگزی ن ش دند. ابزاره ای ای ن پژوه ش ش امل مقی اس فاجعهآمی زی و مقی اس ش دت دی داری درد ب ود ک ه ش رکتکنندگان در مراح ل پی ش آزم ون و پ س آزم ون تکمی ل نمودن د. جه ت تجزی ه و تحلی ل دادهه ا از روشه ای آم ار توصیف ی و تحلی ل کوواریان س اس تفاده گردی د.
نتای ج و یافتهه ا: نتای ج نش ان داد ک ه آم وزش مهارته ای ذه ن آگاه ی مبتن ی ب ر کاه ش اس ترس، در کاه ش فاجعهآمی زی و ش دت درد بیم اران موث ر ب ود .
بحــث و نتیجه گیــری: بــه کارگیــری درمانهــای روان شــناختی میتوانــد بــه کاهــش مشــکلات ناشــی از درد در بیمــاران مبتــلا بــه درد مزم ن کم ک کن د.
کلمات کلیدی: ذهن آگاهی مبتنی بر کاهش استرس، فاجعه آمیزی، شدت درد و درد مزمن
مقدمه

نویسنده مسئول: فائزه شفیعی،کارشناسی ارشد روانشناسی خانواده درمانی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایرانپست الترونیک: [email protected]
درد مزمـن دردی اسـت کـه بیشـتر از زمـان لازم بـرای بهبـود یا آسـیب ایجاد شـده باقی بماند. بنابر معیارهـای انجمن بینالمللی درد، ایـن زمـان بـرای اهـداف پژوهشـی، حداقـل 3 مـاه و بـرای اهـداف بالینـی، حداقـل 6 مـاه تعییـن شـده اسـت )1(. طبـق نظر انجمـن بینالمللـی درد، هیچ توضیح زیسـتی- روانـی- اجتماعی مشـخصی بـرای درد مزمـن وجود نـدارد و علـت درد بیش از یک سـوم بیمـاران مبتـلا بـه دردهـای مزمـن، بیماریهـای ارگانیکی نمیباشـد )1(. در ایـن راسـتا، نتایـج اغلـب پژوهشهـا حاکـی ازنقـش بالقـوه عوامـل متعـددی در پیشبینی مزمن شـدن درد در بیمـاران بـا تجربـه درد، میباشـد. ایـن عوامـل شـامل فرایندهای شـناختی و هیجانـی، رفتارهـای اجتنابـی، گوش به زنگـی و افکار فاجعهآمیـز دربـاره درد اسـت )2(.
فاجعهآمیــزی تمرکــز اغــراق آمیــز منفــی روی شــدت درد ،درماندگــی روانشــناختی و پیامدهــای منفــی ناشــی از آن میباشــد)3(. فاجعهآمیــزی بــه عنــوان یــک متغیــر میانجــی ،نق ش مهم ی در مزم ن ش دن درد دارد )4(. ب رای مث ال، در ی ک پژوه ش ک ه ب ر روی 164 بیم ار مبت لا ب ه درد انج ام گرف ت ،نمــرات آزمودنیهــا در متغیــر فاجعهآمیــزی قبــل و بعــد از شــرکت در مداخلــه آموزشــی بــا هــم مقایســه شــد و نتایــج نشــان داد کــه کاهــش نمــرات فاجعهآمیــزی موجــب کاهــش ش دت درد و نی ز بازگش ت ب ه کار در ای ن اف راد میش ود )5(. ب ه عبارت ی، تغیی رات در س طوح ش دت درد، مس تلزم تغیی رات در متغی ر فاجعهآمی زی اس ت )6(. ب ه نظ ر میرس د تحریفه ای ش ناختی در مکانیس م فاجعهآمی زی ب ه عن وان اولین مکانیس م فع ال در بیم اران ب ا تجرب ه درد، در تفس یر کارک رد ه ر ی ک از متغیره ای دیگ ر مرب وط ب ه درد نظی ر ش دت درد مفی د باش د )7(. در واق ع، فاجعهآمی زی ب ه عن وان ی ک فراین د فک ری منف ی و اغ راق آمی ز در ط ول مواجه ه ب ا درد واقع ی و ی ا درد م ورد انتظ ار، موج ب پیش رفت درد و ناتوان ی ناش ی از آن میش ود )8(. بـه طـور کلی، نتایج پژوهشهای مرتبط با درمـان دردهای مزمن ،حاکـی از آن اسـت که روشهای درمانی مختلف بهکار برده شـده بـرای بیمـاران، چنـدان رضایـت بخش نبوده اسـت که بیشـترین آمـار مربـوط به درمانهای زیسـتی نظیر جراحی و یـا درمانهای دارویـی میباشـد )9(. در واقـع، نتایـج آماری درخصوص اثربخشـی درمانهـای دارویـی تنهـا در حـدود 32/0 گزارش شـده اسـت. از طرفـی، عـلاوه بر اثربخشـی انـدک ایـن درمانها، عـوارض جانبی اسـتفاده از داروهـا و خطـر بروز اعتیـاد دارویـی در نتیجه مصرف مداوم آنها نیز از جمله مشـکلات کاربرد این روشها میباشد )01(.
برخـلاف ایـن واقعیـت، بیماران بـا درد مزمن گاهی با سرسـختی زیـاد بـه جسـتجو جهـت یافتـن راهـی بـرای کنتـرل درد خـود پافشـاری میکننـد. آنهـا بـا پافشـاری بـرای رهایـی از درد ،ماهیـت کنتـرل نشـدنی درد خـود را انـکار و در عین حـال اثبات میکننـد. تناقـض موجـود در موقعیتهایـی از ایـن قبیـل، منجربـه گرایـش بـه رویکردهایـی متعادلتـر از قبیـل رویکردهـایمبتنـی بـر پذیـرش شـده اسـت کـه در آنهـا بـه بیمـار جهـت کنتـرل جنبههـای قابـل کنتـرل و پذیـرش جنبههـای غیرقابـل کنتـرل آمـوزش داده میشـود )11(.
در ایـن راسـتا، اخیـرا رویکردهـای درمانـی دیگـری کـه بـه درمانهـای مـوج سـوم مشـهورند، جایگزیـن رویکرهـای درمانی پیشـین شـدهاند کـه در آنهـا بـه جای بـه چالش کشـیدن افکار ناکارآمـد، بـا تمرکز بر متغیرهای فراشـناختی نظیـر ذهن آگاهی ،بـر پذیـرش تجربیـات درونـی )افـکار، احساسـات و هیجانـات( تاکیـد میشـود )7(. در یـک پژوهـش، نتایـج حاصـل از مدلیابـی نشـان داد کـه آمـوزش تکنیکهای ذهـن آگاهی میتوانـد رابطه میـان شـدت درد و فاجعهآمیـزی را در بیمـاران مبتـلا بـه درد مزمـن تبییـن کنـد. بـه عبارتـی، پـس از آمـوزش ذهـن آگاهی ، فاجعهآمیـزی بـه عنـوان یـک متغیر میانجـی در رابطه با سـطوح شـدت درد و آسـیب مربـوط بـه درد، نقـش خـود را از دسـت میدهـد )21(. نتایـج یـک مطالعـه مـروری کـه شـامل ده مطالعـه کنترل شـده )شـامل دو گـروه آزمایـش و کنترل( بود، نشـان داد کـه برنامـه مداخلـه ذهـن آگاهـی مبتنـی بـر کاهش اسـترس به عنـوان یکـی از مداخـلات ایـن رویکـرد، موجب بهبود مشـکلات روان شـناختی در بیمـاران بـا انـواع دردهـای مزمن میشـود )31(. همچنیـن، در یـک پژوهش آمـوزش مهارتهای ذهـن آگاهی در بیمـاران مبتـلا بـه دردهـای مزمن عضلانی- اسـکلتی، بـا کاهش فاجعهآمیـزی بـه عنـوان مهمتریـن و اولیـن مکانیسـم فعـال در چرخـه درد مزمـن، موجـب کاهـش سـایر مکانیسـمهای درگیـر در ایـن فراینـد از قبیـل تـرس از حرکـت، ناتوانـی ناشـی از درد و شـدت درد شـد )7(.
برنامـه مداخلـه ذهـن آگاهـی مبتنـی بـر کاهـش اسـترس برای اولیـن بـار توسـط کابـات زیـن بـرای مدیریـت دردهـای مزمـن طراحـی و اجـرا شـد؛ امـا مطالعـه زین کـه در سـال 1989 انجام گرفـت، کنترل نشـده بـود. در واقـع، اولیـن مطالعه کنترل شـده توسـط براکسـتین در سـال 1999 انجـام گرفـت و شـامل دو گـروه آزمایـش بـا 15 نفـر و کنتـرل بـا 7 نفـر بـود کـه به شـیوه تصادفـی در گروههـا قـرار گرفته بودند)41(. در پژوهشـی با دو گروه آزمایـش و کنترل، برنامه آموزشـی ذهـن آگاهی مبتنی بر کاهش اسـترس بـه طـور موثـر در مدیریـت درد مزمـن بیمـاران با طول دوره طولانـی بـهکار رفـت)41(. نتایـج یـک مطالعـه نیـز حاکـی از اثربخشـی برنامـه آموزش ذهـن آگاهی مبتنی بر کاهش اسـترس در کاهـش علائـم بیمـاران مبتلا به انـواع دردهای مزمن بـود )51(. همچنیـن، نتایـج پژوهشـی دیگـر نشـان داد که آمـوزش 8 هفته برنامـه مداخله ذهـن آگاهی مبتنی بر کاهش اسـترس به بیماران بـا درد مزمـن موجـب افزایش مهارتهـای ذهن آگاهـی، پذیرش درد، بهزیسـتی و رضایـت از زندگـی در آنهـا شـد کـه همـراه با کاهـش شـدت درد، ناتوانـی و درماندگـی ناشـی از درد بـود)61(. منظـور از ذهـن آگاهـی، آگاهـی لحظـه بـه لحظـه از حسهـای بدنـی ماننـد احسـاس گرمـا و سـرما، فشـار، سـوزش و درد، افکار و احساسـات میباشـد و آموزشهـای مبتنـی بـر ذهـن آگاهی، با بـه کارگیـری تکنیکهای مراقبه و اسـکن بـدن در جهت افزایش فهـم و آگاهـی از افـکار، احساسـات و حسهـای بدنـی خـودکار و غیـرارادی، برنامهریـزی شـده اسـت؛ بـه طـوری کـه بتـوان بـا بهکارگیـری تکنیکهـای آن، پاسـخهای وابسـته بـه ایـن افـکار ،احساسـات و حسهـای بدنـی را از حالـت خـودکار خـارج کرده و در بـروز و تجربـه آنهـا تغییـر ایجاد نمـود)71(.
براسـاس یـک مدل فراشـناختی از ذهـن آگاهی، ذهـن آگاهی به عنـوان حالتی از هشـیاری توصیف میشـود که مربـوط به آگاهی از تغییـرات مـداوم در بافتـی از فرایندهای هشـیاری ماننـد افکار ،ادراکات، احساسـات، هیجانـات و تصاویـر ذهنـی میباشـد)81(. در مـدل فراشـناختی ذهـن آگاهـی، بـر مشـاهده کـردن تجربیـات بـدون قضـاوت کـردن درباره آنها تاکید شـده اسـت. بـه عبارتی ،ایـن مـدل بـه عـدم تمرکـز بـر تجربیات یـا همـان تمرکـز زدایی اشـاره میکنـد)91(. در واقـع، ذهنآگاهـی بـه عنـوان یـک متغیـر فراشـناختی بـه تنظیـم توجـه کمـک میکنـد و نتایـج پـارهای از تحقیقـات حاکـی از تاثیـر ذهـن آگاهـی در نقـش یـک متغیـر فراشـناختی در کاهـش فاجعهآمیـزی بـه عنـوان یـک متغیـر شـناختی، مشـخص شـده اسـت)02(. مکانیسـم عمـل ذهنآگاهی بـا خـود تنظیمـی و درگیـر نشـدن در پردازشهـای مفهومـی مشـخص میشـود 21) و 22(. بنابرایـن، از نظـر تئـوری ایـن نـوع از توجـه بهطـور مسـتقیم بـر فاجعهآمیـزی که بهشـکل خـودکار با تفسـیرکردن، پردازشهـای مفهومی و قضاوت کـردن رابطه دارد ،تاثیـر میگـذارد)32(.
از طرفـی، بـا وجـود اینکـه مطالعـات پیشـین نشـان دادنـد کـه مداخـلات مبتنـی بـر ذهـن آگاهـی، پذیـرش را در بیمـاران بـا درد مزمـن افزایـش میدهـد؛ امـا نتایـج ایـن پژوهشهـا دربـاره شـدت درد، فاقـد همسـویی بـود )61(. بـرای مثـال، دو مطالعـه مـروری شـواهدی بر ایـن اسـاس ارائـه کردنـد13) و 42(. در حالیکه ،مطالعـات بعـدی حاکـی از اثربخشـی ایـن مداخـلات در کاهـش شـدت درد بیماران بود 25) و 62(. این موضوع توسـط محققان بعدی نیـز دنبـال شـد )72(. در این راسـتا، فقـدان مطالعات کنترل شـده عـلاوه بر عدم همسـویی نتایج پیشـین، لـزوم انجـام پژوهشهای بیشـتر در ایـن حـوزه را تبیین میکنـد )61(. با توجه بـه یافتههای پژوهشهای پیشـین، پژوهش حاضر به منظور بررسـی اثربخشـی برنامـه کاهـش اسـترس مبتنـی بـر ذهنآگاهـی در کاهـش فاجعهآمیـزی و شـدت درد در بیمـاران مبتـلا بـه دردهـای مزمن عضلانـی- اسـکلتی انجـام گرفت.
روش اجرا
پژوهـش حاضـر از نـوع پژوهشهـای نیمـه تجربی با طـرح پیش آزمـون- پـس آزمـون و گـروه کنتـرل میباشـد. متغیر مسـتقل ،روش درمانـی آمـوزش مهارتهای ذهن آگاهـی مبتنی بر کاهش اسـترس و متغیرهـای وابسـته شـامل فاجعهآمیـزی و شـدت درد بـود. جامعـه آمـاری پژوهـش شـامل کلیه بیمـاران مبتلا بـه درد مزمـن عضلانـی- اسـکلتی مراجعـه کننـده به کلینیک درد شـهر تبریـز در سـال 1393 بودنـد کـه از میـان آنهـا 40 بیمـار زن بـه روش نمونهگیـری هدفمنـد از طریـق انجـام مصاحبـه بالینی توسـط یـک کارشـناس ارشـد روانشناسـی بالینـی و زیـر نظـر پزشـک متخصص بیهوشـی و درد انتخاب و پس از احراز شـرایط ورود و خـروج پژوهـش وارد فراینـد درمـان شـدند. نمونـه مـورد پژوهـش پـس از مطالعـه فـرم رضایـت نامـه و پـر کـردن آن بـه شـکل تصادفـی سـاده 20 نفر در گروه آزمایـش و 20 نفر در گروه کنترل گماشـته شـدند. دامنه سـنی شـرکتکنندگان بین 25 تا 51 سـال بود. بسـته درمانی به کار رفته شـامل 8 جلسـه بود که توسـط پژوهشـگر در کلینیک درد شـهر تبریز برای گروه آزمایشآموزش داده شـد.
ملاکه ای ورود ب ه پژوه ش ش امل: کاندی دای عم ل جراح ی نبــودن )در صــورت داشــتن ســابقه جراحــی، بیــش از 3 مــاه از عمــل آنهــا گذشــته باشــد(، انــواع درد در ناحیــه کمــر، پــا و ســتون فقــرات کــه حداقــل 6 مــاه طــول کشــیده باشــد ،س ن حداق ل 18 س ال و حداکث ر50 س ال، دارا ب ودن س طح تحصیــلات حداقــل دیپلــم، و امضــاء رضایــت نامــه کتبــی توس ط بیم ار. ملاکه ای خ روج ش امل: درد مزم ن ب ه عل ت داش تن عفون ت، س رطان، آرتری ت روماتوئی د )اس تئو آرتری ت( ،توم ور، شکس تگی ش دید مه ره ه ا، کم ردرد ب ه عل ت انح راف س اختاری در س تون فق رات، اس کو لیوزی س، کم ردرد ب ه علت بــارداری، داشــتن بیــش از دو بــار جراحــی، ســابقه دریافــت درمــان و مدیریــت درد، اســتفاده از مــواد روانگــردان، ســابقه ضرب ه مغـزی ی ا ه ر بیم اری دیگ ری ک ه در رون د تحقی ق اخت لال ایج اد کن د.
روش تجزیه و تحلیل دادهها
دادههـای حاصـل از پژوهش ابتدا با اسـتفاده از شـاخصهای آمار توصیفـی ماننـد میانگین و انحراف معیار توصیف شـدند؛ سـپس ،بـا کمک شـاخص آمار اسـتنباطی تحلیل کوواریانـس، تفاوتهای موجـود بیـن دو گروه آزمایش و کنترل بررسـی شـد که اسـتفاده از ایـن آزمـون مسـتلزم رعایـت پیـش فرضهـای آمـاری نرمـال بـودن و تسـاوی واریانسهـا میباشـد. در تجزیه و تحلیـل دادهها ،تاثیـر متغیرهـای کنتـرل پیـش آزمـون و جنـس از روی نمـرات پـس آزمـون برداشـته شـد و سـپس دو گروه بـا توجه بـه نمرات باقی مانده مقایسـه شـدند .
ابزارهای اندازهگیری
پرسش نامه فاجعهآمیز ک ردن pain Catastrophizing()Scale – pCS: ایــن مقیــاس دارای 13ســوال اســت کــه 3 خ رده مقی اس نش خوار ذهن ی، ب زرگ نمای ی و درماندگ ی را اندازهگی ری میکن د و ب ر اس اس مقی اس لیکرت ی 5 نم رهای 0) تــا 4( نمرهگــذاری میشــود )82(. در یــک مطالعــه نشــخوار ذهنــی 41% واریانــس کل، بــزرگ نمایــی 10% واریانــس کلو درماندگــی 8% واریانــس کل را تشــکیل میدادنــد. ضریــبآلف ا ب رای خ رده مقیاسه ای نش خوار ذهن ی، ب زرگ نمای یو درماندگ ی ب ه ترتی ب 87/0، 06/0 و79/0 و بـرای نم ره کل مقیــاس فاجعهســازی درد برابــر بــا 87/0 بــه دســت آمــد )82(. در پژوه ش محم دی و هم کاران ضری ب آلف ای کرونب اخ ب رای ایــن خــرده مقیاسهــا بــه ترتیــب 65/0، 35/0، 18/0 و بــرای نم ره کل 84/0 ب ود )92(.
پرسشنامه شـدت درد)VAS- Visual Analogue Scale( : ایـن مقیـاس شـامل یـک خط درجه بندی شـده اسـت کـه 0 به معنـی عـدم وجـود درد و 100 بـه معنـی بیشـترین درد ممکـن اسـت کـه از فرد خواسـته می-شـود میزان شـدت درد خـود را به صـورت دیـداری در زمـان حـال، هفته گذشـته و هفتـه آینده، بر روی هـر سـه خط به طـور جداگانه علامـت بزند. ایـن مقیاس در پژوهشهـای متعـددی بـه کار رفته اسـت )03(.
یافتهها
در پژوهـش حاضـر، پیـش از انجام تحلیل دادههـا به روش تحلیل کوواریانـس چنـد متغیـری، پیش فرضهـای تحلیـل کوواریانس مـورد ارزیابـی قرار گرفت. نتایـج آزمون کولموگروف- اسـمیرنوف بـرای هیـچ یـک از متغیرهـا معنـادار نبـود کـه این یافتـه حاکی از آن اسـت کـه فـرض نرمـال بـودن برقـرار اسـت. همچنیـن ،نتایـج آزمـون M باکـس و آزمـون لویـن معنـادار نبودنـد کـه ایـن یافتههـا بـه ترتیـب حاکـی از آن اسـت کـه فـرض برابـری ماتریسهـای کوواریانـس و فـرض برابری واریانسها برقرار اسـت .در جدول شـماره 1 شـاخصهای آماری میانگیـن و انحراف معیار فاجعهآمیـزی و شـدت درد در مراحـل پیش آزمـون و پس آزمون گـروه آزمایـش وگـروه کنتـرل ارائه شـده اسـت. طبـق یافتههای ایـن جـدول، در مرحله پـس آزمـون میانگین فاجعهآمیـزی گروه آزمایـش) 50/3( از میانگیـن فاجعهآمیـزی گروه کنتـرل) 37/1( بیشـتر اسـت. همچنیـن، در مرحلـه پـس آزمون میانگین شـدت درد گـروه آزمایـش) 89/2( از میانگیـن شـدت درد گـروه کنترل 1/71)( بیشـتر است .
جدول شماره 2: نتایج آزمونهای چند متغیره برای فاجعهآمیزی و شدت درد
مجذور اتا )pES( Sig F مقدار آزمونها متغیر مستقل
0/380 0/0005 17/370 0/850 اثر پیایی MBSR
0/498 0/0005 28/055 0/362 لامبدای ویلکز 0/640 0/0005 39/460 2/893 اثر هاتلینگ 0/775 0/0005 78/370 2/830 بزرگترین ریشه روی جدول شماره 3: نتایج تفکیکی تحلیل واریانس چند متغیری گروه آزمایش و گروه کنترل
مجذور اتا احتمال آماره F میانگین مجذورات درجه آزادی مجموع مجذورات منبع اثر متغیرهای وابسته
0/298 0/0005 15/68 1/320 1 1/320 پیش آزمون فاجعه آمیزی
0/865 0/0005 185/480 16/590 1 16/590 گروه 0/088 36 3/305 واریانس خطا 39 368/359 واریانس کل 0/187 0/0005 3/716 0/242 1 0/242 پیش آزمون شدت درد
0/735 0/0005 28/265 1/781 1 1/781 گروه 0/065 36 2/346 واریانس خطا 39 380/341 واریانس کل در جدول شـماره 2 نتایج آزمون چند متغیری برای بررسـی تاثیر متغیر مسـتقل بر متغیر وابسـته ارائه شـده اسـت. طبق یافتههای ایـن جـدول، نتابج هـر چهار آزمون حاکـی از آن اسـت که متغیر مسـتقل بـر متغیرهای وابسـته موثر بوده اسـت. به عبـارت دیگر ،گـروه آزمایش و کنترل حداقل در یکی از متغیرهای فاجعهآمیزی
جدول شماره 1: میانگین و انحراف معیار پیش آزمون و پس آزمون فاجعهآمیزی و شدت درد در گروههای آزمایش و کنترل
شدت درد فاجعه آمیزی تعداد گروهها
پس آزمون پیش آزمون پس آزمون پیش آزمون SD M SD M SD M SD M 0/73 2/89 0/55 1/55 0/85 3/50 0/77 1/96 20 آزمایش
0/67 1/74 0/65 1/70 0/63 1/80 0/69 1/85 20 کنترل
و شـدت درد تفاوت معنـادار دارنـد ) 0/0005≥P(. بنابراین، برای بررسـی اثـر بخشـی آمـوزش مهارتهای ذهـن آگاهـی مبتنی بر کاهـش اسـترس بـر کاهـش فاجعهآمیـزی و شـدت درد از آزمون آمـاری تحلیـل کوواریانـس چنـد متغیری بـا کنترل پـس آزمون اسـتفاده شـد که نتایج آن در جدول شـماره 3 ارائه شـده اسـت .طبــق یافتههــای جــدول شــماره 3، مداخلــه گــروه آزمایــشتاثیــر معنــاداری بــر نمــرات پــس آزمــون داشــته اســت کــه ب ا در نظ ر گرفت ن مج ذور ات ا میت وان گف ت 0/865 درص د تغییــرات در متغیــر فاجعهآمیــزی و 0/735 درصــد تغییــرات در متغی ر ش دت درد ناش ی از تاثی ر آم وزش اس ت. بنابرای ن ، میتــوان نتیجــه گرفــت کــه روش درمــان MBSR باعــث کاهــش معنــادار در متغیرهــای فاجعهآمیــزی) 185/480و 0/0005≥ P( و ش دت درد) 28/265و 5000/0 ≥ P( در بیماران مبت لا ب ه درد مزم ن ش ده اس ت .
بحث
در پژوه ش حاض ر، ب ه اس تناد یافتهه ای تحلی ل کوواریان س میت وان نتیج ه گرف ت ک ه بی ن دو گ روه آزمای ش و کنت رل تفــاوت معنــاداری وجــود دارد. بــه عبارتــی، آمــوزش MBSR در اف راد گ روه آزمای ش موث ر ب وده اس ت. ای ن یافت ه همس و ب ا برخ ی نتای ج پژوهشه ای پیش ین مبن ی ب ر اث ر بخش ی ذه ن آگاه ی در کاه ش متغیره ای مرب وط ب ه درد مزم ن ب ود 7)، 02، 61-21(. همچنی ن، همس و ب ا نتای ج پژوهشهای ی ب ود ک ه در آنهــا ذهــن آگاهــی بــا کاهــش فاجعهآمیــزی منجــر بــه کاه ش ش دت درد بیم اران ش د 5-7) و 21(.
معمـولا افـرادی کـه ادراک منفـی از اسـترس دارند، زمـان زیادی را صـرف تجزیـه و تحلیـل مسـائل کـرده و مسـائل را بـه گونهای منفـی برداشـت میکننـد؛ لـذا بـه تدریـج محتـوای ایـن افـکار و مفاهیـم بـه واقعیت تبدیل میشـوند و فرد آگاهی خود را نسـبت به زمان حال از دسـت داده و گرفتار نشـخوارهای فکری میشـود و همیشـه در نگرانـی بـه سـر میبـرد. در حقیقـت، بـهکار بـردن تکنیکهـای ذهـن آگاهـی باعـث ایجـاد تغییراتـی در الگوهـای فکـری فـرد میشـود. برای مثـال، کاربـرد تکنیک مشـاهده افکار مرتبـط با درد بـدون قضاوت کـردن دربـاره آن، میتواند منجر به فهـم و درک ایـن نکتـه گردد که ایـن تجربیات تنها فکر هسـتند و نمایانگـر حقیقـت یـا واقعیـت نیسـتند. بنابرایـن، نبایـد باعث رفتارهـای اجتنابـی در بیماران شـوند .
آمـوزش ذهـن آگاهـی شـامل حفـظ آگاهـی بـه صـورت ارادی و براسـاس توجه به موضوعـات خاص مانند احساسـات بدنی از یک لحظـه بـه لحظـه دیگـر اسـت. بـا این حـال، زمانـی کـه ذهن بهسـوی افکار، احساسـات، صداهـا و به طور کلـی تجربیات منحرف میشـود، محتـوای این تجربیات به خاطر سـپرده شـده و سـپستوجـه بـه آرامـی امـا به طـور جدی بـه سـمت اهـداف محافظت شـده مشـخص بـر میگـردد. ایـن فراینـد بارهـا تکـرار میشـود .در واقـع، بـا بـهکار بـردن تکنیکهای ذهـن آگاهی نظیـر تمرین تنفـس آگاهانـه، میتـوان مجـددا بـرای بازگشـت بـه زمـان حال اسـتفاده کـرد. همانطـور کـه در تکنیـک مشـاهده فراگیـر، افکار تنهـا بـه صـورت یـک شـی مشـاهده میشـوند نـه اینکـه آنهـا ضرورتـا خـود واقعیتانـد )13(.
پر واضح اسـت افرادی که بههنگام تجربه درد، درگیر نشـخوارهای فکـری منفـی دربـاره درد میشـوند تا حـد زیادی توانایـی تمرکز بـر تجربیـات لحظـه حال با یـک دیـدگاه غیرقضاوتی را از دسـت میدهنـد. همانطـور کـه در مقدمـه پژوهـش بـه آن اشـاره شـد ،ذهـن آگاهـی بهعنـوان یـک متغیر فـرا شـناخت از طریـق توقف پردازشهـای مفهومـی بـه تنظیـم هیجـان کمـک میکنـد. ولـز ایـن نـوع آگاهـی را آگاهی با سـطوح پاییـن ارزیابیهـای منفی و تحلیلـی ماننـد گفتـار درونی توصیف کـرد )12(. ایـن آگاهی همان هسـته اصلـی ذهـن آگاهـی اسـت کـه در آن بـه جای بـه چالش کشـیدن افـکار فاجعهآمیـز و یا تـلاش برای تغییر، آ نهـا را با یک دیـدگاه غیرقضاوتی میپذیریـم. در مقابـل، فاجعهآمیزی یک نوع تحریف شـناختی اسـت که طبق یـک مـدل از فاجعهآمیزی درد ،این فرایند شـناختی درگیر فرایندهـای مفهومی از محرک دردآور شـده و بـر تهدید آمیز بـودن آن تمرکـز میکنـد)8(. بنابراین، این دو سـازه شـناختی بـه لحـاظ نظـری دارای یـک رابطـه دوسـویه مخالـف هسـتند و جای تعجب نیسـت که افراد ذهـن آگاه )یعنی افـراد دارای صفـت ذهـن آگاهـی( تمایل کمتـری بـه فاجعهآمیز کردن درد خود داشـته باشـند.
بــه بیــان دیگــر، در مــدل ولــز بیشــتر فعالیتهــای شــناختی ب ه عوام ل فراش ناختی ک ه آنه ا را ارزیاب ی، بازبین ی و کنت رل میکن د، بس تگی دارد. ح ال در فاجعهآمی زی ک ه اف کار تک رار ش ونده منف ی )نش خوارهای فک ری منف ی( هس ته اصل ی آن را تش کیل میدهن د، چنی ن ارزیابیهای ی منج ر ب ه فع ال ش ده فرایندهــای فراشــناختی میشــود. در نتیجــه، بــه کارگیــری مدله ای درمان ی مبتن ی ب ر فراش ناخت نظی ر ذه ن آگاه ی در کاه ش ای ن اف کار فاجعهآمی ز توجی ه و تبیی ن میگ ردد .همانطـور کـه در مقدمـه پژوهـش حاضـر بـه آن اشـاره گردیـد ،نتایـج پژوهشهـای پیشـین در رابطـه بـا اثربخشـی آمـوزش تکنیکهـای ذهـن آگاهـی در کاهـش شـدت درد بیمـاران مبتلا بـه انـواع دردهای مزمن، حاکی از عدم همسـویی اسـت؛ اما نتایج چندیـن پژوهـش اخیر )61، 25 و 62( نشـان دهنده کاهش شـدت درد گزارش شـده توسـط بیمارانی بـود که تحت آمـوزش تکنیکهای ذهـن آگاهـی قـرار گرفتـه بودنـد. ایـن یافتهها همسـو بـا نتیجه بهدسـت آمـده از پژوهـش حاضـر بـود. از آنجاییکه، هسـته اصلی درمانهـای مبتنـی بـر ذهن آگاهـی، پذیـرش میباشـد؛ آموزش ایـن تکنیکهـا بـه تدریج باعـث پذیـرش تحمـل درد در بیماران بـا درد مزمـن میشـود. ایـن پذیـرش بـه معنـی افزایش آسـتانه تحمـل درد و در نتیجـه کاهـش ادراک درد میباشـد. همچنیـن ،پذیـرش بهعنـوان یـک عامـل ضربهگیر مانـع از ایجاد افـکار خود بـه خـود در پاسـخ بـه موقعیتهـای اسـترس آمیـز میشـود. و ایـن امـر ممکـن نیسـت مگـر بـا تلاش بـرای اتخـاذ یـک دیدگاه غیرقضاوتـی که در برخورد با شـرایط تهدیدآمیـز مانع از راهاندازی افـکار فاجعهآمیـز میشـود. بـه عبارتـی، پذیرش شـرایط غیرقابل تغییـر در این بیماران، در گروی داشـتن یک دیـدگاه غیرقضاوتی بهدسـت میآیـد .
بنابرایـن از ایـن دیـدگاه، رابطـه قـوی میـان ذهـن آگاهـی بـا جنبههـای شـناختی درد حاکی از آن اسـت کـه مداخلات مبتنی بـر ذهـن آگاهـی با تمریـن توجه و تمرکـز بر تجربیـات در لحظه حـال، بـه پرورش ایـن فرایندهای فراشـناختی کمـک میکند. در حقیقـت، این پدیده فراشـناختی )یعنی ذهن آگاهـی( به بیماران میآمـوزد تـا از یـک حالت توجـه به علامتهـای مربوط بـه درد ،بـا یـک حالـت عـدم تمرکز به به سـوی ایـن علائم حرکـت کنند و ایـن عمـل محقـق نمیگـردد، مگـر از طریـق تمریـن مکـرر و مسـتمر تمرکـز و توجـه بـه تجربیات زمـان حال .
از طرفـی، براسـاس نتایـج اغلـب پژوهشهـای پیشـین5-7) و 21(، نقـش فاجعهآمیـزی در شـدت درد بـه اثبـات رسـیده اسـت. این یافتههـا کـه همسـو با یافتـه پژوهش حاضـر نیز میباشـد، حاکی از آن اسـت کـه بـه دنبـال کاهـش در افـکار فاجعهآمیـز، بیماران شـدت درد کمتـری را گـزارش میکننـد. در واقـع، ذهـن آگاهی بـه عنـوان یـک پدیـده فراشـناختی بـا تاثیر بـر افـکار فاجعهآمیز در بافتـی از پذیـرش، بـه کاهـش ادراک درد در بیمـاران مبتلا به درد کمـک میکنـد .
نتیجهگیری
بـا توجـه بـه نتایـج پژوهشهـای پیشـین و نیـز نتیجـه حاصل از پژوهـش حاضـر، توجـه به جنبههـای روانـی بیمـاری خصوصا در بیماریهـای مزمـن نظیـر درد مزمـن، میتوانـد درمـان بهتـر و سـریعتر بیمـاران را بـه دنبـال داشـته باشـد. بنابراین، شناسـایی مشـکلات عاطفی شـایع در ایـن بیماران و بـه کارگیری مداخلات روان شـناختی بـرای آنهـا به مـوازات انجام درمانهای پزشـکی ،در راسـتای کاهـش ایـن مشـکلات حائـز اهمیت تلقـی میگردد .همچنیـن، اطـلاع رسـانی به آحاد جامعـه و خانوادهها بـرای مثال از طریـق برگـزاری کارگاههـای آموزشـی در زمینـه مدیریـت درد مزمـن، میتوانـد به عنوان یـک راهکار مفید در جهت پیشـگیری از بروز مشـکلات روان شـناختی این بیماران در نظر گرفته شـود .
محدویتها و پیشنهادات
خود گزارشـی بـودن ابزارهـای بـهکار رفته، مهمتریـن محدودیت پژوهـش حاضـر بـود. بنابراین، تکـرار دوبـاره پژوهش بـا ابزارهای عینیتـر کـه در مقابـل سـوگیریها مقاومتـر هسـتند، توصیـه میشـود. همچنین، بهتر اسـت در مطالعات آتـی این روش درمان با سـایر درمانهای روانشـناختی و درمان دارویی مقایسـه گردد . بهمنظـور بررسـی حفـظ نتایج، میتـوان از دورههـای پیگیری نیز اسـتفاده نمـود. از طرفـی، بـرای تعمیـم نتایـج در هـر دو جنس ،پیشـنهاد میشـود کـه اثربخـش بـودن ایـن شـیوه درمانـی در جنسـیت مذکر نیـز بررسـی گردد .
تقدیر و تشکر
در پای ان ب ه رس م اخ لاق و امان تداری علم ی از هم کاری و مس اعدت جن اب آق ای دکت ر محم د حس ین قدرت ی مس ئول کلینی ک درد تبری ز و همچنی ن بیم اران ش رکتکننده در ای ن پژوهــش، تقدیــر و تشــکر میشــود.
.5461-4261 :)51(513 ;6102
Mc Cracken LM, Zhao-Obrien J. General psychological acceptance and chronic pain: There is more to accept than pain it self. Eur J Pain 2010; 14(2): 170-175.
Mun C, Okun M, Karoly P. Trait mindfulness and catastrophizing as mediators of the association between pain severity and pain-related impairment. Pers & Diff 2014; 66: 68-73.
Chiesa A, Serretti A. Mindfulness- based interventions for chronic pain: A systematic review of the evidence. J Alternative & Complementary Med 2011; 17(1): 83-93.
Cour P, Peterson M. Effects of mindfulness meditation on chronic pain: A randomized controlled trial. Pain Med 2015; 16, 641-652.
Cherkin DC, Sherman KJ, Balderson BH, Cook AJ, Andersson ML, Hawkes RI, Turner JA. Effects of mindfulness based stress reduction vs cognitive behavioral therapy or usual care on back pain and functional limitations in adults with chronic low back pain: Arandomized clinical trial. JAMA 2016, 315: 1240-1249.
Henriksson J, Wasara E, Ronnlund M. Effects of eight-week web-based mindfulness training on pain intensity, pain acceptance, and life satisfaction in individuals with chronic pain. Pschol Rep 2016; 119(3): 586-607.
Ma SH, Teasdale JD. Mindfulness based cognitive therapy for depression: Replication and exploration of differential relaps prevention effects. J Consult Clin Psychol 2004; 72(1): 31-40.
Kabat-Zinn J. Mindfulness- based interventions in context: Past, present, and future. Clin Psychol: Sci & Cog 2003; 10: 144-156.
Jankowski T, Holas P. Metacognitive of mindfulness.
Consciousness & Cog 2014; 28: 64-80.
References
Pain terms: a list with definitions and notes on usage. Recommended by the IASP Subcommittee on Taxonomy. Pain 1979; 6(3): 249.
Kremer R, Granot M, Yarnitsky D, Crispa K, Fadel S, Best L, Nir RR. The role of pain catastrophizing in the prediction of acute and chronic post operative pain. The Open Pain 2013; 6: 176-182.
Cano A, Leonard MT, Franz A. The significant other version of the pain catastrophizing scale (PCS-S): Preliminary validation. Pain 2004; 119(1-3): 26-37.
Lang k, Corbunova A, Christ O. The influence of pain mindfulness different aspects aspects of pain perception and affective reactivity to pain: Feasibility of opermultimethodical approach. Mind 2012; 3: 209-217.
Scott W, Wideman TH, Sulliva MJ. Clinically meaningful scores on pain catastrophizing before and after multidisciplinary rehabilitation: a prospective study of individuals with subacute pain after whiplash injury. Clin j pain 2014; 30(3): 183-190.
Turner JA, Mancl L, Aron LA. Pain- related catastrophizing: A daily process study. Pain 2004; 110: 103-111.
Schutze R, Rees C, Preece M, Schutze M. Low mindfulness predicts pain catastrophizing in a fearavoidance model of chronic pain. Pain 2010; 148: 120-127.
Sullivan MJL, Thorn B, Haythornthwaite J, Keefe FJ, Martin M, Bradley L, Lefebvre J. Theoretical perspectives on the relation between catastrophizing and pain. Clin J Pain 2001; 17: 52-64.
Turk DC, Loeser JD, Monarch ES. Chronic pain: Purposs and costs of inter disciplinary pain rehabilitation programs. Economics Neuro 2002; .96-46 :)2(4
Dowell D, Haegerich TM, Chou R. CDC guideline for prescribing opioids for chronic pain- USA. JAMA
M, Khatibi A. The evaluation of pain- related psychological similarities among patients with musculoskeletal chronic pain and their spouses J Behave Sci 2013; 7(1): 57-66.
Khatibi A, Dehghani M, Sharpe L, Asmundson GJG, Pouretemad H. Selective attention towards painful faces among chronic pain patients: Evidence from a modified version of the dot-probe. Pain 2009; 142(12): 42-7.
Golpour Chamar Kohee R, Mohammad amini G. Mindfulness-based stress reduction to improve the effectiveness in student with test anxiety. J Sch Psychol 2011; 1(3): 82-100.
Williams AC, McCracken L. Cognitive-Behavioral Therapy for chronic pain: An overview with specific reference to fear and avoidance. In: Asmundson GJ, Vlaeyen JW, Crombez G, editors. Understanding and Treating Fear of Pain. Oxford: Oxford University Press, 2004. pp. 293-312.
Wells A. Detached mindfulness in cognitive therapy:
A metacognitive analysis and ten techniques. J RatEmot Cogn Behav Ther 2005; 23: 337-355.
Mc Cracken LM, Keogh E. Acceptance, mindfulness, and values-based action may counteract fear and avoidance of emotions in chronic pain: An analysis of anxiety sensitivity. Pain 2009;10: 408-415.
Sullivan MJ, Lynch ME, Clark AJ. Dimensions of catastrophic thinking associated with pain experience and disability in patients with neuropathic pain conditions. Pain 2005; 113: 310-315.
Veehof MM, Oskam M, Schreurs KG, Bohlmeijer ET. Acceptance based interventions for the treatment of chronic pain: A systematic review and metaanalysis pain 2011; 152(3): 533-542.
Reiner K, Tibi L, Lipsitz JD. Do mindfulness- based interventions reduce pain intensity? A critical review of the literature. Pain Med 2013; 14 (2): 230-242.
Dowed H, Hogan MJ, Mc Guire BE, Danis MC, Sarma KM, Zautra AJ. Comparison of an online mindfulness-based cognitive therapy interventions with online pain management psychoeducation: A randomized controlled study. Clin J Pain 2015; 31(6): 517-527.
Bava FL, Mercer SW, Atherton RJ, Clague F, Keen A, Scott NW, Bond CM. Does mindfulness improve outcoms in patients with chronic pain? A systematic review and meta- analysis. British J General Prac .004-783 :56 ;5102
Sullivan MJL, Bishop SR, Pivik J. The Pain Catastrophizing Scale: Development and validation. Psychol Assess 1995; 7(4): 524-32.
Mohammadi S, Dehghani M, Heidari M, Sedaghat
Efficacy of mindfulness-based Stress reduction on reducing catastrophizing and pain intensity in patients suffering chronic musculoskeletal pain
Faezeh Shafiei*1, Maryam Amini Fasakhoudi2
Master of Clinical Psychology, Shahidbeheshti University, Tehran, Iran.
Master of Clinical Psychology, Tabriz University, Tehran, Iran.
ABStRACt

Aim and Background: Chronic pain is a degenerative and disabling situation which is accompanied by several psychological variables. Therefore, this study aimed at investigating results the effectiveness of mindfulness-based stress reduction (MBSR) in reduction of catastrophizing, and pain intensity in patients suffering musculoskeletal chronic pain.
00Spring 2017, Vol 7, NO 3
10

Spring 2017, Vol 7, NO 3



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید