دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
استادیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
دانشیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

تاریخ دریافت مقاله: 12/07/1395 تاریخ پذیرش نهایی مقاله: 24/11/1395 نویسنده مسئول مقاله: فاطمه نوشین فرد
E-mail: f.nooshinfard@yahoo.com
مقدمه
در نظام تولیدی گذشته، کار و سرمایه اصلی ترین منابع ایجاد ثروت و ارزش شناخته میشدند؛ در حالیکه امروزه، دانش و اطلاعات به مهم ترین عامل ایجاد ثروت در نظام هـای اقتصـادی تبـدیلشده و رشد و توسعه اقتصادی کشورهای پیشرفته جهان امروز تا حد زیادی مرهون تولیـد وسـیعاطلاعات، دانش و فناوریهای نوین در این کشورهاست (برگ، 2000). از طرفی، گسترش علوم و تغییرات سریع دنیای کنونی، سازمان ها را با چالش های متعددی روبه رو کرده است؛ به طوری که سازمان ها برای دستیابی به کارایی و نوآوری بیشتر و اقتصاد شکوفا، یکی از راههای تمایز خود از دیگران را در افزایش میزان اتکای خود بر دانش جست وجو می کنند ( حسنزاده و تیمـوری تابـه،1394). در وضعیتی که اهمیت عوامل تولید همچون سـرمایه، نیـروی کـار و زمـین بـه دلیـل در دسترس بودن یا امکان جایگزینی کاهش یافته، دانش مهم ترین منبع تولید و تعیین کننده پیشـتازرقابت محسوب می شود (شامی زنجانی و نجف لو، 1390، به نقل از سیدجوادین و دیگران، 1389).
کشورهایی که اقتصاد خود را بر پایه اطلاعات و دانش بنا کرده اند، ظهـور اقتصـادی سـریعی یافته اند و توسعه آنها به انتقال بیشتر دانش در پهنه اقتصاد متکی شده است. چنین انتقالاتی هـم در بازار و هم خارج از بازار مشخص است و نقش دانش در تولید ثروت و پیشـرفت کشـورها هـرروز نمایانتر می شود (شاه آبادی و ساری گل، 1392).
بهدنبال تحولات یادشده، کشورهای توسعه یافته به عنوان یکی از رهیافت های استفاده بهینـهاز اطلاعات و دانش و همچنین تولید و توزیع اطلاعات و دانـش جدیـد، در اواخـر دهـه 1950 و اوایل دهه 1960، نخستین پارک علم و فناوری را با هدف ایجاد نهادهای اجتماعی مؤثر و فعـالدر امر توسعه فناوری، توسعه اقتصاد اطلاعات و دانش مدار و در نهایت گسترش نوآوری، تأسیس کردند (پارک علم و فناوری استان خراسان، 1390).
پارک های علم و فناوری با هدف به جریان درآوردن دانش بین بنگاهها، مؤسس ههای کوچک، بازار و صنایع، دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی، در اشاعه فرهنگ رقابت و نوآوری در منطقه و انتقال فناوری بین بخش های مختلف، نقش مؤثری در توسعه اقتصاد اطلاعـات  مبتنـی بـر دانـش ایفـامی کنند (سلامی، بهگزین و شفیعی 1390).
اثربخشی پارک علم و فناوری، در ایجاد زنجیره یکپارچه از پـژوهش تـا تولیـد اسـت. حـذففاصله بین تبدیل نظریههای علمی و تحقیقاتی به محصولات و خـدمات، هـدایت شـرکت هـایدانش بنیان مسـتقر، تـأمین نیازهـای واقعـی بـا ارائـه خـدمات بـاارزش افـزوده بـالا تـا مرحلـه تجاری سازی، زمینه مأموریتها و فعالیت هایی است که در هر پارک علم و فناوری انجام میشود (لوف استین و لیندالوف، 2000).
سابقه نخستین اقدامات اجرایی برای توسعه پارک های علمی ایـران در سـطح وزارت علـوم،تحقیقات و فناوری، به سال 1381 برمی گردد. اگرچه در مقایسه با جهان تأ سیس پارک های علـمو فناوری در ایران با تأخیر 40 ساله اتفاق افتاد، به رغم نوپا بودن آن، طی دهه گذشته تعداد ایـنمراکز به 33 پارک علم و فناوری در سطح وزارت علوم، تحقیقات و فنـاوری و 157 مرکـز رشـدرسیده است (پارک علم و فناوری استان سمنان، 1390). تحقیقات نشان میدهد با اینکه بیش از یک دهه از فعالیت این مراکز می گذرد، در رابطه با نقش و عملکرد پـارک هـای علـم و فنـاوریایران در تحقق اهداف و وظایف تعیینشده در اساسنامه آنها، مطالعات جامع و مؤثری انجام نشده است. از این رو، پژوهش حاضر با توجه به اهمیت موضوع و مسائل مهم درباره پارک های علـم وفناوری کشور، همانند شفاف سازی عملکرد پارک های علم و فناوری و تأ ثیر آنها در جریان تولیـداطلاعات و دانش، انتقال و همگامی دانش با نیاز و فرصت و تبدیل آن به اختراع، ورود اختراع به بازار و نوآوری، تعیین قوتها و ضعف های موجود در پارک های علم و فناوری از نگاه شرکت های دانشبنیان و ارائه راهکارهایی برای رفع ضعف ها و تقویت قوتهای این نهادها، درصدد برآمد تـاعوامل کیفی مختص به جریان تولید و توزیع اطلاعات و دانش در پارک های علم و فناوری ایران را شناسایی و مطالعه کند.
پیشینه نظری پژوهش پارک های علم و فناوری
در ادبیات مرتبط با پارکهای علم و فناوری از واژهها و اصطلاحهای متعددی استفاده شده است.
بررسی های کونگ (2016) نشان می دهد، حدود 30 واژه یا اصطلاح در ایـن زمینـه وجـود دارد.
برخی پژوهشگران تلاش کـرده انـد بـا انتخـاب یـک واژه یـا اصـطلاح اصـلی، سـایر واژههـا رازیرمجموعه آن قرار دهند. برای مثال، کاستلز و هال واژه »تکنوپل« را واژه اصلی در نظر گرفتند و اصطلاح هـای »پـارک تکنولـوژی«، »شـهر علمـی«، »تکنـوپلیس « و »مجتمـع تکنولوژیـکصنعتی« را زیرمجموعه های تکنوپل معرفی کردنـد (حـاجی زاده و سـرداری، 1391، بـه نقـل ازکونگ، 1998).
تعاریف و تعابیر مختلفی برای پارک های علـم و فنـاوری وجـود دارد. طبـق تعریـف انجمـنبین المللی پارک های علمی، پارک علم و فناوری سازمانی است که توسـط متخصصـان حرفـه ای مدیریت می شود و هدف اصلی آن افزایش ثروت در جامعه از طریق ارتقـای فرهنـگ نـوآوری ورقابت میان شرکت های حاضر در پارک و مؤسسه های متکی بر علـم و دانـش اسـت. بـهمنظـوردستیابی به این هدف، پارک علمی ضمن به جریان انداختن دانش و فنـاوری میـان دانشـگاه هـا،مؤسسه های پژوهش و توسـعه ، شـرکتهـای خصوصـی و بـازار، آن را مـدیریت کـرده و رشـدشرکت های متکی بر نوآوری را از طریق مراکز رشد و فرایندهای زایشی تسهیل می کند (انجمـنبین المللی پارک ها، 2015).
به طور خلاصه می توان گفت پارک های علم و فناوری در اقتصاد دانش محـور ، سـه کـارکرد عمده دارند (سلامی و همکاران، 1390):
کمک به افزایش دانـایی شـرکتهـا و بنگـاه هـای اقتصـادی از طریـق فـراهمآوردن زمینههای لازم برای انتقال دانش از مراکـز تحقیقـاتی و دانشـگاه هـا بـه بنگـاه هـای اقتصادی؛
کمک به ایجاد شرکت ها و مؤسسههای اقتصادی جدید؛
ایجاد فضای جذاب برای سرمایه گذاران خارجی با فراهمآوردن مجموعه ای از شرکت ها و بنگاههای اقتصادی دانش محور و متکی بر نـوآوری و ایجـاد محـیط مناسـبی بـرای رقابت، نوآوری و بهره برداری از دانش ها و ظرفیت های اقتصادی منطقه.
همان طور که گفته شد، سابقه پارک ها و شهرک های علمی و فناوری، به اواخر دهـ ه 1950 و اوایل 1960 برمیگردد؛ زمانی که موضوع اشتغال فـارغ التحصـیلان دانشـگاهی و فـراهم کـردن موقعیتی برای تسهیل کارآفرینی و کسب درآمد بـرای دانشـگاه از محـل تحقیقـات، در دانشـگاهاس تنفورد آمریک ا مط رح ش د. در آن زم ان، زمین ی را در کن ار دانش گاه در نظ ر گرفتن د ت ا فارغالتحصیلانی که تمایل به ایجاد شرکت های تحقیقاتی و مهندسی دارند، بتوانند با شرایط ویژه در آن مستقر شوند (صفاری نیا، 1391). همچنین پیدایش پـارک پژوهشـی مثلثـی در کارولینـایشمالی و دره سیلیکون در کالیفرنیا در همسایگی دانشگاه ها و مؤسسه های آمـوزش عـالی قـوی،طلیعه ایجاد پارک ها و شهرک های علمی فناوری و تحقق مدل های اولیـه آنهـا بـود . نخسـتین پارک ها و شهرک های فناوری در اروپا در اواخر دهه 60 شکل گرفتند که از آن جمله می توان به کمبریج و هریوت وات در انگلیس و گره نویل و سوفیا آنتی پولیس در فرانسه اشاره کرد. اکنـوننزدیک به 1200 پارک علم و فناوری در بیش از 60 کشور جهان وجود دارد که نزدیک بـه 300 نمونه آن در آمریکا تأ سیس شده است. شمار پارک های انگلستان، فرانسه، کانادا، ژاپن و اسـترالیا بهترتیب در رتبههای بعدی قرار دارند (انجمن پارکهای علم و فناوری، 2015).
پارک های علم و فناوری در ایران
اولین اقدامات اجرایی برای توسعه پارک های علمی در سطح وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در سال 1381 انجام شد. با توجه به امکانات موجود در سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران و مشابهت ساختاری و مأموریتی این سازمان با پارک های علمی، وزارت علوم، تحقیقات و فنـاوریبه تأسیس هشت پارک علم و فناوری در استان های مختلف اقدام کرد. هم اکنـون در ایـران 29 پارک علم و فناوری، 115 مرکز رشد در مجموعه وزارت علوم، تحقیقـ ات و فنـاوری و 35 مرکـزرشد در مجموعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی وجود دارد که بیش از 2000 شـرکتدانش بنیان در این پارک ها فعالیت می کنند (وزارت علوم، تحقیقات و فنـاوری، 1387). اگرچـه درمقایسه با جهان، تأسیس این مراکز با تأخیری 40 ساله اتفاق افتاد، به رغم نوپا بودن ایـن مراکـز، طی دهه گذشته شاهد دستاوردهای شایان توجهی به ویژه در عرصه پزشکی و تولید دارو بوده ایم.
اما نکت ه تأمل برانگیز این است که توان پارک های علم و فناوری بیش از این هاست. مرور برخـیاهداف و مأموریت های پیش بینیشده برای پارک های علم و فناوری، از جمله تسـهیل در فراینـدانتقال تکنولوژی به صنایع کشور، تسریع در روند تجـاریکـردن دسـتاوردهای پژوهشـی و رشـدصنایع کوچک و متوسط بر تکنولوژی های پیشرفته، ضمن نمایان کردن اهمیت ایـن مراکـز، بـراین واقعیت صحه می گذارد که توجه به پارک های علم و فناوری تـأثیر انکارناپـذیری در توسـع ه اقتصاد دانش بنیان کشور داشته است.
جایگاه پارک های علم و فناوری در توسعه کشورها
بر اساس پژوهش های انجام شده، پارک های علم و فنـاوری و مراکـز رشـد بـه عنـوان بخشـی اززیرساخت های نوآوری در کشورها ایجاد شدهاند که در زمینه انتقال و انتشار دانش و تکنولوژی و کمک به تحقق نتایج پژوهش در تجاری سازی فعالیت می کنند (حـاجی زاده و سـرداری، 1391).
عامل اصلی پیش برنده ارزش چنین سازمان هایی دانش اسـت . در واقـع تفـاوتهـای موجـود درعملکرد شرکت های فناور مستقر در پارک هـای علـم و فنـاوری نسـبت بـه سـایر شـرکت هـا را می توان به تفاوت در دانش راهبردی آنها نسبت داد (جمالی، 1395). در دنیـای پیشـرفته امـروز ، نقش و جایگاه پارک های علم و فناوری در توسعه کشورها حائز اهمیت است، به طوری کـه از آن به عنوان نهادی پیشگام در توسعه یاد میشود. کشورهای پیشرفته به دلایل زیر، پارک های علم و فناوری را مهم می دانند:
نهاد اجتماعی و حلقه ای از زنجیره توسعه اقتصادی مبتنی بر فناوری است؛
راهبردی هماهنگ برای توسعه ملی یا منطقه ای به شمار می رود؛
جایگاه شکل گیری و توسعه بسیاری از پدیده های نوظهور فناورانه است؛
ایفاکننده نقش محوری در توسعه اقتصادی کشورهاست؛
توسعه نوآوری های دانش محـور را از طریـق م ؤ سسـه هـای کوچـک و متوسـط میسـرمی کند.
مدل جریان تولید و توزیع دانش در پارک علم و فناوری
مدل جریان تولید و توزیع دانش در پارک علم و فناوری در قالب شکل 1 به نمایش گذاشته شده است.

خاص

موضوعات

در

جامع

اطلاعات

خاص

موضوعات

در

دقیق

اطلاعات

تولیدات
)
خدمات

و

کالاها
(

بازخورد
/
تقاضا

بازخورد
/
تقاضا

بازخورد
/
تقاضا

بازار

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

و

فروش
)
جاری
ت
سازی
(

سرمایه
صنعتی

تولید

بخش

در

ذاری
گ

توسعه

و

طراحی

)
فناوری

رشد

و

انتقال

بر

مبتنی
(

خاص

موضوعات

در

جامع

اطلاعات

  • 1

پاسخ دهید