-148074190505

نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال ششم، شماره سوم، بهار 1396
بررسی تغییرات شوری بخشی از اراضی ترکمن صحرا با بهره گیری از روش های میان یابی
پرستو نظری1*، شهلا محمودی2 و ابراهیم پذیرا3
1*( دانش آموخته دکتری؛ خاکشناسی؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران، ايران
parastoonazari78@gmail.com :نويسنده مسئول مکاتبات*
2( استاد؛ گروه خاکشناسی؛ دانشگاه تهران؛ پرديس کشاورزی و منابع طبیعی؛ کرج؛ ايران
3( استاد؛ گروه خاکشناسی؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران؛ ايران

16822493420

تاريخ دريافت: 11/07/1395 تاريخ پذيرش: 15/08/1395

چکیده
ارزیابی وضعیت شوری یک منطقه، گامی مهم برای مدیریت اراضی محسوب می گردد. این پژوهش در بخشی از اراضی دشت ترکمن صحرا واقع در استان گلستان که رژیم رطوبتی خاک اریدیک است ،به منظور ارزیابی تغییرات شوری در سال های 1355، 1368 و 1392 انجام شد. بدین منظور از 2 روش زمین آماری )کریجینگ معمولی و کوکریجینگ( و 4 روش جبری )عکس فاصله، تابع شعاعی، تخمین گر عام و تخمین گر موضعی( در برآورد مقدار شوری در اعماق 5۰-۰، 1۰۰-5۰ و 15۰-1۰۰ سانتی متری استفاده گردید. نتایج نشان داد درصد اراضی با شوری بیش از 32 دسی زیمنس بر متر از 95/8 درصد در سال 1355 به 22/45 درصد در سال 1392 افزایش یافته است. به نظر می رسد در طی این دوره 37 ساله، مدیریت و بهره برداری غیراصولی از منابع آب و خاک منجر به افزایش شوری در این خاک ها گشته، بنابراین پیشنهاد می گردد با استفاده از روش های مختلف و اقدامات مدیریتی مناسب، روند افزایشی شوری خاک های منطقه پایش و کنترل گردد.

کلید واژه ها: ترکمن صحرا؛ تغییرات شوری خاک؛ زمین آمار؛ مدیریت اراضی؛ میان یابی

مقدمه
شور شدن خاك ها و توسعه آن در مناطق مستعد شوری از جمله مخاطرات محیطی است که در سال های اخیر مورد توجه واقع شده است. آگاهی از تغییرات مکانی خاك های شور و سديمی، اولین گام برای مديريت بهینه اين گونه خاك ها می باشد.
68328548250174

سال

ششم
/
شماره

3
/

بهار

96

سال

ششم

/

شماره

3

/

بهار

96

فناوری های متفاوتی در رابطه با ارزيابی و پايش شوری وجود دارد که يکی از آن ها استفاده از روش های مبتنی بر آمار مکانی است .عبدالعظیمی و همکاران) 1393( نقشه های شوری خاك منتج از داده های ماهواره ای و روش کريجینگ را در منطقه ارسنجان مورد ارزيابی قرار دادند. اين پژوهشگران نشان دادند با افزايش فاصله از درياچه مقادير شوری در مرکز دشت کاهش يافته و در زمین های کشاورزی به دلیل عدم مديريت صحیح منابع آبی، مقادير شوری افزايش پیدا نموده است .جلالی و همکاران )2011( برای تهیه نقشه شوری خاك از روش های میان يابی کريجینگ، عکس فاصله وزنی و اسپلاين استفاده کردند. نتايج تحقیق نشان داد که هر چه به سمت دريا پیش می رويم شوری اراضی افزايش می يابد که اين به دلیل حمل قطرات آب از سطح درياچه خزر توسط باد بوده است. بررسی منابع نشان می دهد تهیه نقشه شوری خاك به منظور ارائه ی برنامه های مديريتی، ضروری می باشد. با توجه به اينکه منطقه ترکمن صحرا يکی از قطب های مهم کشاورزی کشور می باشد بنابراين ارزيابی و پايش وضعیت شوری خاك های اراضی اين محدوده ،برای مديريت های آتی بسیار حائز اهمیت است. لذا در اين پژوهش، روند تغییرات شوری خاك های ترکمن صحرا با استفاده از روش های زمین آماری و روش های جبری مورد بررسی قرار خواهد گرفت .دعايی و همکاران )2006( نقشه شوری خاك را برای منطقه ای در الجزاير با استفاده از روش های زمین آماری تهیه کردند. در اين پژوهش از داده های تصاوير ماهواره ای نظیر شاخص گیاهی تفاضلی نرمال شده به عنوان متغیر کمکی در روش کوکريجینگ استفاده گرديد .حسینی و همکاران) 199۴( نیز در تهیه نقشه های هم مقدار شوری خاك در استان خوزستان روش کريجینگ را دقیق تر از ساير روش ها دانستند. اکرمخانوف و ولک 2012() در کشور ازبکستان برای تهیه نقشه شوری از انواع داده های کمکی از جمله مشتقات سرزمین استفاده کردند آن ها گزارش کردند که اين داده های کمکی رابطه معنی داری با داده های شوری نداشته که به علت کم ارتفاع بودن منطقه بوده است. طی تحقیقی الديری وگارسیا) 2010( قابلیت دو روش کوکريجینگ و رگرسیون لجستیک را در تهیه نقشه شوری مورد مقايسه قرار دادند .آن ها از ترکیب باندهای مطلوب برای برآورد شوری در تصاوير لندست به عنوان متغیر کمکی استفاده نمودند. نتايج اين پژوهشگران نشان داد که روش رگرسیون لجستیک در مقايسه با روش کوکريجینگ کارايی بالاتری داشته است .کافاريلی و پلیس) 2008( عوامل مؤثر بر شوری و توزيع مکانی آن را با استفاده از مدل های ژئواديتیو مورد بررسی قراردادند و اعلام نمودند شوری در منطقه مورد مطالعه در اثر فعالیت انسانی و مديريتی رخ نداده است بلکه نتیجه فرايندها و شرايط طبیعی می باشد. يوتست و کاستلانس )1999( تغییرپذيری مکانی هدايت الکتريکی را قبل و بعد از زهکشی به ترتیب در عمق های 20-0 سانتی متری و 60-۴0 سانتی متر، مورد مطالعه قرار دادند و به اين نتیجه رسیدند که تغییرپذيری مکانی هدايت الکتريکی قبل از زهکشی به صورت ناهمسانگرد بود که اين موضوع به عامل توپوگرافی نسبت داده شد.

شکل 1. موقعیت اراضی مورد مطالعه در سطح کشور و استان گلستان

بررسی تغییرات شوری بخشیاراضیبهره گیریهای میان /

مواد و روش ها
5135888167116

موقعیت منطقه مورد مطالعه
محدوده مورد مطالعهه در غهرب اسهتان گلسهتان و درجنوب شرق دريای خزر به فاصله تقريبهی ۴0 کیلهومتر ازآن واقع شده است. اراضی مورد مطالعهه بهین طهول ههای جغرافیايی5۴ درجه و 23 دقیقه تا 5۴ درجه و 37 دقیقهه و عرض های جغرافیايی 37 درجهه تها 37 درجهه و 8 دقیقهه واقع گرديده اسهت . مسهاحت کهل اراضهی مهورد مطالعهه 33/206۴7 هکتار است. در شکل 1 نمايی کلی از موقعیت منطقه مورد مطالعه در استان گلستان و کشهور ارائهه شهدهاست.
روش اجرای تحقیق
ابتدا تعداد 32، 396 و 31 داده بهه ترتیهب مربهوه بههسال های 1355، 1368 )مؤسسه تحقیقات خهاك و آب( و1392 از اعمهههههههههه اق 0-50 و 50-100 و 100-150 س انتی مت ری تهی ه ش د )ش کل ه ای 2، 3 و ۴(. س پس آماره ههای توصهیفی شهامل حهداقل و حهداکرر ، میهانگین ، چولگی، کشیدگی و انحراف معیار متغیر شوری بهرای ههرسه سال با استفاده از نرم افهزار SPSS نسهخه 17 محاسهبهگرديد.

شکل2. موقعیت نقاط نمونه برداری شده در عملیات آزمایشی و صحت سنجی سال 1355

68328548341614

سال

سال

نرمال بودن داده ها، با استفاده از شاخص کجی مورد بررسی قرار گرفت .به منظور میان يابی داده ها و برآورد مقدار شوری در نرم افزار ArcGIS از 2 روش زمین آماری )کريجینگ معمولی و کوکريجینگ( و ۴ روش جبری
)عکس فاصله، تابع شعاعی، تخمین گر عام و تخمین گر موضعی( استفاده گرديد.
در روش کوکريجینگ از متغیر کمکی مقدار رس بهره گرفته شد. میانگین وزنی شوری هر نقطه در اعماق 50-0 و100 – 50 و 150 – 100 سانتی متری محاسبه و سپس کلاس های شوری )برحسب دسی زيمنس بر متر( براساس تعريف مؤسسه تحقیقات آب و خاك کشور تقسیم بندی )0-۴، غیر شور؛ 8-۴، شوری کم؛ 16-8، شوری متوسط ،
32-16، شوری زياد؛ و >32، شوری خیلی زياد( و نقشه های مربوه، مبتنی بر بهترين روش) RMSE کم تر( تهیه شد .به منظور صحت سنجی، از 20 درصد داده ها استفاده گرديد و 80 درصد داده ها در روش های میان يابی ،مورد استفاده قرار گرفت .

شکل3. موقعیت نقاط نمونه برداری شده در عملیات آزمایشی و صحت سنجی سال 1368
5135888167116

بررسی تغییرات شوری بخشیاراضیبهره گیریهای میان /

شکل4. موقعیت نقاط نمونه برداری شده در عملیات آزمایشی و صحت سنجی سال 1392

نتایج و بحث ترتیب برابر با 5۴2/0، 077/3 و 07/0 نتیجه شد. چهولگی آنالیز آماری مقادير شوری و درصد رس به ترتیهب درداده های شوری سال 1368 در بازه 1 و 1- قرار نداشهت،جداول 1و2 آورده شده است. مقدار چولگی مشاهده شده بنابراين با تبديل لگاريتمی به صورت نرمال درآمد.
برای داده های شوری سال هها ی 1355، 1368 و 1392 بهه

جدول 1. نتایج آنالیز آماری مقادیر شوری) دسی زیمنس بر متر(
تعداد داده کشیدگی چولگی انحراف معیار حداقل حداکثر میانگین سال
32 -0/۴10 0/5۴2 13/013 2/06 51 19/۴96 1355
396 30/968 3/077 18/۴1 1/9 216 21/79 1368 )عادی(
396 -0/326 -0/050 0/759 0/6۴1 5/375 2/796 1368)لگاریتمی(
31 0-/711 0/07 6/899 ۴/53 29/8 16/1۴2 1392

جدول 2. نتایج آنالیز آماری مقادیر رس )درصد(
تعداد داده کشیدگی چولگی انحراف معیار حداقل حداکثر میانگین سال
32 -2/119 0/131 8/619 33 50 ۴0/968 1355
396 -1/680 0/573 8/18۴ 33 50 39/17 1368)عادی(
396 -1/680 0/573 0/20003 3/50 3/91 3/6۴7 1368)لگاریتمی(
31 -2/017 0/3۴۴ 8/527 33 50 ۴0/129 1392)عادی(
31 -2/017 0/3۴۴ 0/208 3/50 3/91 3/67 1392)لگاریتمی(

در سال 1355، مدل خطی و در سال های 1368 و
68328548341614

سال



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

دیدگاهتان را بنویسید