4643533-296961

-251554-1493

نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال ششم، شماره اول، پاییز 1395

بررسی ارتباط بین برخی متغیرهاي خاکی و زمینشناسی با تراکم زهکشی
(مطالعه موردي: چهار حوزه آبخیز در استان اردبیل)

کیوان جعفرزاده خطیبانی ، ابوالفضل معینی 2*، حسن احمدي 3

1) دانش آموخته کارشناسی ارشد؛ گروه آبخیزداري، دانشکده کشاورزي و منابع طبیعی؛ دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات؛ تهران؛ ایران
2*) استادیار، گروه آبخیزداري؛ دانشکده کشاورزي و منابع طبیعی؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران؛ ایران
a.moeini@srbiau.ac.ir :نویسنده مسئول مکاتبات*
1583341349625

3) استاد، گروه آبخیزداري؛ دانشکده کشاورزي و منابع طبیعی؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران؛ ایران تاریخ دریافت: 18/11/1394 تاریخ پذیرش: 08/03/1395

چکیده
فرسایش خاك به عنوان یک مشکل جدي زیستمحیطی شناخته شده است .تراکم زهکشی یکی از مهمترین پارامترهاي ژئومورفولوژیکی حوزه ي آبخیز است که اغلب از آن به عنوان شاخصی براي بیان وضعیت آبراهه هاي حوضه، بارندگی، رواناب، ظرفیت نفوذپذیري، تکامل توپوگرافی و فرسایش حوضه استفاده می شود. با دانستن رابطهي دقیق بین خصوصیات حوضه با تراکم زهکشی، میتوان با در اختیار داشتن تراکم زهکشی سایر خصوصیات حوضه را پیشبینی نمود. هدف از این تحقیق، بررسی تأثیر خصوصیات خاك و سازند روي تراکم زهکشی در بخشی از استان اردبیل بود. بدین منظور ابتدا اطلاعات پایه، گردآوري و محدودهي همهي حوضه ها روي نقشهي توپوگرافی مشخص و نقشهي اجزاي واحد اراضی و زمینشناسی تهیه و در هر اجزاء، نقاطی جهت حفر پروفیل تعیین شد. سپس از منطقهي مطالعاتی بازدید به عمل آمد و در محل نقاط تعیین شده پروفیل حفر و خصوصیات فیزیکوشیمیایی افقهاي مختلف خاك تعیین شد. تراکم زهکشی با استفاده از نرم افزار Arc GIS محاسبه و در نهایت رابطهي بین خصوصیات خاك و سازند با تراکم زهکشی از طریق ترسیم نمودار تعیین و میزان همبستگی این دو فاکتور با تراکم زهکشی به کمک نرم افزار SPSS بررسی شد. نتایج نشان داد که ارتباط بین تراکم زهکشی و خصوصیات خاك در سازندهاي زمین شناسی و اجزاي واحد اراضی در سطح اطمینان 95 درصد معنی دار می باشد. بنابراین مقدار تراکم شبکهي زهکشی متأثر از جنس سازندها، میزان شیب و برخی خصوصیات خاك نظیر آهک، درصد سیلت، کربن آلی و ضریب فرسایشپذیري هستند. همچنین بیشترین تراکم زهکشی مربوط به سازندهاي دورهي کواترنر، بدون پوشش گیاهی مناسب و سازند Ngm (مارن ژیپسدار) و کمترین تراکم زهکشی مربوط به توف و سنگ آهک بود. در نهایت با بررسی تراکم زهکشی، تا حدودي میتوان خصوصیات خاك و سازند حوضه را پیشبینی نمود.

کلید واژه ها: ضریب فرسایشپذیري؛ سازند؛ سیلت؛ کربن آلی مقدمه
تابعی از لیتولوژي (سنگشناسی) و ژئومورفولوژي ( زمین-شناسی ) منطقه است که با توجه به تغییر در شکل شبکه می توان به نحوه ي تمرکز جریان آب پی برد. محققین علم هیدرولوژي رده بندي هاي مختلفی براي آبراهه ها در حوزه ي آبخیز، همچنین عوامل مؤثر در آنها از جمله ویژگی هاي فیزیکی( مساحت، طول ، شیب، رتبه ي آبراهه ) فراوانی شاخه ها و اختلاف ارتفاع انجام داده اند. تحلیل
خطیبانی و همکاران

66939408377851

سال

ششم

/

شماره

1
/

پاییز

95

سال

ششم

/

شماره

1

/

پاییز

95

شبکهي هیدروگرافی به طور گسترده یک روش تجربی و استقرایی است و نه تنها براي بیان ویژگی هاي ساختاري بلکه براي ارائهي اثرات کنترل هاي محیطی روي سیستم آبراهه ها با اهمیت می باشد. تراکم زهکشی عبارت است از طول کلی آبراهه در هر واحد سطح حوزهي آبخیز موردنظر که به عواملی نظیر لیتولوژي، نفوذپذیري، پوشش گیاهی ،طول شاخه ها در آبراهه بستگی دارد. با وجود این که آبراهه ها بخش مهم و پویاي محیط طبیعی هستند، ذاتاً عامل فرسایش، حمل رسوب و انتقال آب از بخش هاي مرتفع به نواحی پست می باشد. تراکم زهکشی تعادل بین نیروهاي فرسایش و مقاومت مواد تشکیل دهنده ي سطح زمین را نشان می دهد. در نتیجه بررسی الگوي زهکشی (الگوي آبراهه ها) می تواند به تعیین وضعیت فرسایش و تکامل زمین کمک کند. این نوع فرسایش به صورت خطوط موازي ظاهر می شود که ابتدا کم عمق و به تدریج عمیق تر می شود (احمدي و همکاران ،1386).
سازند زمینشناسی، شرایط توپوگرافی، شرایط اقلیمی ،نوع کاربري، نوع و میزان مواد قابل انحلال، جنس زمین و خاك( بافت خاك ) روي رواناب و وقوع فرسایش آبراهه اي اثرگذار هستند. یک جنبه ي مهم از طرح هاي حفاظتی در نظرگرفتن توزیع مکانی فرسایش و شناسایی نواحی متأثر از فرسایش بحرانی است که ملزم به اجراي اقدامات حفاظتی می باشد .نیک رو و ثابت اقلیدي( 1383) به بررسی روند فرسایش آبی با توجه به سازند زمین شناسی و خاك در حوضهي رودبال داراب پرداختند. در این بررسی پنچ سازند تاربور، آبرفت کواترنر، رادیو لاریت ،تراسهاي رودخانهاي، بنگستان در حوضه مشخص و نتایج حاصل نشان داد که سازند زمین شناسی و نوع خاك، مهم ترین عوامل تغییر میزان فرسایش با شرایط یکسان اقلیمی و محیطی می باشد و بیان شد که دو سازند رادیولاریت و تراس هاي رودخانه اي حساس ترین سازند به فرسایش در این حوضه هستند. بیاتی خطیبی( 1383) پژوهشی با عنوان نقش تراکم زهکشی و اختلاف ارتفاع روي لغزش هاي دره اي در کوهستان هاي نیمه خشک دامنه هاي شمال غربی سبلان، انجام داد و در پی این تحقیق به این نتیجه رسید که حدود 90 درصد لغزش هاي دامنه هاي شمال غربی سبلان را لغزش هاي دره اي تشکیل می دهد و تأثیر لغزش ها به دلیل تغییر و تبدیل آبراهه از نوع سطحی به عمقی بوده و اختلاف ارتفاع روي سازند منفصل نقش مثبت داشته است. رضایی مقدم و احمدي (1385) به تحلیل ژئومورفولوژي کمی الگوي زهکشی شبکهي آبراهه اي به کمک زاویهي برخورد آنها در زیرحوضه سریاس استان کرمانشاه پرداختند. طی این پژوهش حوضهي سریاس از نظر زاویهي برخورد آبراهه ها به 5 گروه تقسیم و مشخص شد فقر زهکشی در برخی زیرحوضه ها به دلیل حساس بودن لیتولوژي آنها به فرسایش می باشد. احمدي و همکاران( 1386) به بررسی فرسایش در رخساره هاي ژئومورفولوژي و ارتباط آن با تراکم زهکشی در منطقه ي حوزهي آبخیز سر ولایت پرداختند. طی این پژوهش با انجام آزمون تحلیل رگرسیونی مشخص شد که بین فرسایش و تراکم زهکشی در رخساره هاي ژئومورفولوژي رابطهي مثبت و معنی داري در سطح اطمینان 99 درصد وجود دارد. در آخر پیشنهاد شد، بجاي استفاده از عامل شکل آبراهه ها از تراکم زهکشی و تقسیم بندي مربوط به آن استفاده شود تا انجام آن براي کارشناس آسانتر باشد.
5430768411378

سال

ششم

سال



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

پاسخ دهید