-2486091807

4731822-348711

نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال پنجم، شماره چهارم، تابستان 1395

بررسی تاثیر خاك، پساب و لجن فاضلاب بر برخی ویژگ یهاي رویشی گیاه قره داغ
(Nitraria schoberi)

حمیدرضا کریم زاده1، رحیم رضایی2 و شهباز مهرابی3 *

استادیار گروه مرتع و آبخیزداري؛ دانشکده منابع طبیعی؛ دانشگاه صنعتی اصفهان؛ ایران
دانش آموخته کارشناسی ارشد مهندسی منابع طبیعی- بیابان زدایی؛ دانشکده منابع طبیعی؛ دانشگاه صنعتی اصفهان؛ ایران
* دانشجوي دکتري مهندسی منابع طبیعی؛ بیابان زدایی؛ دانشکده منابع طبیعی؛ دانشگاه صنعتی اصفهان؛ ایران
sh.mehrabi@semnan.ac.ir :نویسنده مسئول مکاتبات *

16716304656

تاریخ دریافت: 15/10/1394 تاریخ پذیرش: 31/02/1395

چکیده
بیش از دو سوم کشور ایران در مناطق خشک و نیمه خشک واقع شده که همواره با چالش کمبود آب رو به رو است. این امر ضرورت توجه به روشهاي کاهش مصرف آب و استفاده از آبهاي نامتعارف را نشان میدهد. بر این اساس پژوهش حاضر به بررسی تاثیر پساب و لجن فاضلاب بر برخی ویژگی هاي رویشی گیاه قره داغ می پردازد. در این بررسی از تیمارهاي آبیاري با پساب در پنج سطح ( 0، 25، 50، 75 و 100%)، لجن در دو سطح (وجود و عدم وجود لجن) و دو نوع خاك (خاك دشت سجزي و خاك زراعی) استفاده و آنالیزهاي مربوط به خصوصیات ریخت شناسی گیاه با استفاده از نرم افزار SPSS انجام گرفت. نتایج نشان داد که بیشترین میزان افزایش ارتفاع، قطر یقه و پوشش تاجی در خاك دشت سجزي در تیمار کاربرد لجن و عدم کاربرد لجن مربوط به سطح پساب 100 درصد است. این در حالی است که همین میزان براي خاك زراعی در تیمار کاربرد لجن مربوط به سطح پساب 100 درصد و در تیمار عدم کاربرد لجن براي ارتفاع گیاه مربوط به سطح پساب 50 درصد ،قطر یقه سطح پساب 100 درصد و قطر تاج پوشش 75 درصد است. نتایج نشان داد که کمترین میزان افزایش در ارتفاع، قطر یقه و تاج پوشش براي خاك سجزي در تیمار عدم کاربرد لجن براي سطح پساب صفر درصد و براي قطر یقه و تاج پوشش سطح پساب 25 درصد است. همچنین براي خاك زراعی در تیمار عدم کاربرد لجن به ترتیب براي ارتفاع، قطر یقه و تاج پوشش سطح پساب صفر ،25 و 50 درصد و براي تیمار کاربرد لجن براي قطر یقه سطح 75 و براي ارتفاع و تاج پوشش سطح صفر درصد است .

کلید واژه ها: پساب؛ لجن؛ خصوصیات مرفولوژیک گیاهی؛ گونه قره داغ و دشت سجزي

مقدمه

82 / کریم زاده و همکاران

66939408146203

سال

پنجم

/

شماره

4
/

تابستان

95

سال

پنجم

/

شماره

4

/

تابستان

95

مناطق خشک و نیمه خشک بخش وسیعی از اراضی دنیا را تحت پوشش قرار میدهند. بحران کمبود آب مهمترین چالش این مناطق بوده و باعث شده روشهاي جبران کمبود آب در آنها از اهمییت ویژهاي برخوردار باشد. امروزه با توسعه شهرنشینی و صنعتی شدن، استفاده از فاضلابهاي تصفیه شده و آبهاي غیرمتعارف (آب هاي شور و پسابهاي شهري و صنعتی) به عنوان یک منبع پایدار جهت جبران کمبود آب براي مسائل بیابانزدایی در مناطق خشک و نیمه خشک مطرح میباشد(خاصی و کوچک زاده ،1389). استفاده صحیح از پسابهاي شهري علاوه بر گسترش پوشش گیاهی، از آلودگی محیطزیست جلوگیري کرده و با دارا بودن عناصر مغذي، علاوه بر کاهش آلودگی آبهاي سطحی و زیرزمینی، باعث کاهش مصرف کودهاي شیمیایی میشود. به همین علت، به عنوان منابع آب و کود ارزان قیمت مورد توجه قرار گرفتهاند .استفاده از فاضلاب در کشاورزي سابقهاي بسیار طولانی دارد، به طوري که حدود 2500 سال پیش در ایران باستان آب مورد استفاده در شهر پارسه از طریق سیستمهاي زیرزمینی، جمع آوري و جهت آبیاري درختان و زمینهاي کشاورزي در اطراف مجموعه سلطنتی مورد استفاده قرار میگرفت (2006Vojdani, ). همچنین تاریخچه استفاده مجدد از پساب جهت کشاورزي در اروپا به قرن 16 میلادي و در آمریکا به قرن 19 برمیگردد (Vojdani, 2006). طرحهاي استفاده از فاضلاب و پساب در مقیاس وسیع در کشورهاي صنعتی و در حال توسعه درحال اجراست (2010 ,Sharyari et al). در ژاپن استفاده مجدد از پسابها در کشاورزي از سال 1968 آغاز شده و هر روز بر حجم آن افزوده میشود، به طوري که تا سال 1996 نزدیک به 13 میلیون متر مکعب در سال پساب به منظور آبیاري استفاده میگردید. استفاده از فاضلاب وآبهاي غیرمتعارف مزایا و معایبی دارد که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: الف – فراهم نمودن یک منبع آب ارزان و دائمی ب- کاهش هزینههاي تصفیه ج- آزادسازي بخشی از منابع آب با کیفیت خوب براي سایر مصارف د- کاهش اثرات زیست محیطی مصرف کودهاي شیمیایی و آفت کشها و ه-کاهش اثرات زیست محیطی دفع پساب به منابع آبی (2006Ghanbari and Abedi kupaii, ). درجات خطر استفاده از پساب به چندین عامل مربوط می شوند که عبارتند از: کمیت، ترکیب و واکنشپذیري پساب، تاثیرات زیستی و اکولوژیکی، تغییرپذیري و تحرك (انتقال در محیطهاي مختلف)، تاثیرات بهداشتی غیرمستقیم که ممکن است در نتیجه فعالیت پاتوژنها به وجود آید و وضعیت منطقه (درجه حرارت، نوع خاك ،وضعیت عمق آب زیرزمینی، رطوبت و)… (Virenda and 2005Pandey, ). البته باید توجه کرد که استفاده بیرویه از فاضلاب تصفیهشده میتواند خطر آلودگی آبهاي زیرزمینی و خاك را به همراه داشته باشد. همچنین با وجود تصفیهخانههاي پیشرفته فاضلاب در سراسر جهان، کماکان استفاده مجدد از فاضلاب تصفیه شده به عنوان آب آشامیدنی خوشایند نیست. استفاده از فاضلاب تصفیه شده در آبیاري محصولات خوراکی کشاورزي مانند سبزیجات و صیفیجات نیز ممکن است باعث انتقال بیماري به انسان شود. همچنین با توجه به ذهنیتی که مردم نسبت به فاضلاب دارند، استفاده از فاضلاب تصفیهشده براي تولید گیاهان خوراکی باعث کاهش استقبال مردم از محصولات تولید شده با این نوع آب میشود(علی خاصی و کوچک زاده ،1389). بنابراین استفاده از آبهاي غیرمتعارف براي کشت گیاهان احیایی و بی ثمر مقبولیت بیشتري دارد. با توجه به مشکلات کمبود آب در مناطق خشک و نیمه خشک از دیرباز توجه به اینگونه آبها در فعالیتهاي احیایی بیولوژیکی اهمییت داشته است. به طوري که Saybe و همکاران( 1999) در تحقیقی بر روي دو گیاه درمنه و آتریپلکس به این نتیجه رسیدند که طول برگ این گیاهان در کرتهاي داراي لجن فاضلاب نسبت به کرت هاي شاهد به طور معنیداري بزرگ تر است .در اروپا استفاده از لجن براي احیاي زمینهاي آسیب دیده یکی از بهترین روشهاي زیست محیطی محسوب میشود. لذا با استفاده از این روش در محل اسکیزر در اسکاتلند ،جنگل هاي مصنوعی ایجاد گردیده و از لجن براي غنی نمودن خاك استفاده شده و مخلوطی از درختان جنگلی ،چمن و گیاهان در آن کاشته شده است. درحال حاضر این مکان محل سکونت پرندگان و حیوانات وحشی زیادي است (Scottish Environment Protection Agency). Rusan و همکاران (2006) با بررسی تاثیرات دراز مدت آبیاري محصولات علوفهاي با پساب بر روي پارامترهاي کیفی گیاه و خاك نشان دادند که در صورت مدیریت صحیح؛ رشد گیاه، حاصلخیزي خاك و بهرهوري به علت افزایش میزان مواد آلی و معدنی بهبود مییابد .Alvez و همکاران (2006) مقادیر مختلف عمق آب آبیاري با فاضلاب تصفیه شده؛ 375، 505، 643 و 781 میلیمتر بر خصوصیات الیاف گیاه پنبه را مورد بررسی قرار دادند. در این تحقیق اثر عمق آب آبیاري بر طول الیاف معنیدار شد ،ولی استفاده از فاضلاب تصفیه شده تاثیر منفی روي خصوصیات فنی الیاف پنبه نداشت .فیضی و همکاران (2010) با بررسی اثرات آبیاري با فاضلابهاي خانگی تصفیه شده بر کمیت و کیفیت ارزن علوفهاي نشان دادند که عملکرد علوفه تر و عملکرد ماده خشک ارزن تحت تاثیر تیمار فاضلاب از نظر آماري افزایش معنیداري دارد. همچنین مشخص گردید آبیاري با پساب تصفیه شده در شرایط این آزمایش، آثار سوئی از لحاظ بهداشتی و آلودگی عناصر سنگین در خاك و گیاه ندارد. شهریاري و همکاران (2010) تاثیر توام پساب تصفیه شده شهري و بافت خاك را بر رشد و عملکرد گیاه قرهداغ تحت شرایط گلخانهاي مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که کاربرد پساب در مقایسه با آب معمولی بر طول ساقه، وزن تر و خشک گیاه اثر مثبت دارد.
بررسی تاثیر خاك، پساب و لجن فاضلاب بر برخی ویژگی¬هاي رویشی گیاه قره داغ
بنابراین با توجه به مطالعات پیشین و ویژگیهاي جغرافیایی و اقلیمی دشت سجزي(این دشت تا چند دهه پیش نیزار و مرغزاري نسبتا آباد بود. اینک به خطري عظیم براي شهر صنعتی، تاریخی و توریستی اصفهان به لحاظ تخریب طبیعت و آلودگی محیط زیست تبدیل گردیده است. دو عامل طبیعی و انسانی در بیابانزایی و توسعه آن در این منطقه نقش دارند. از عوامل طبیعی، بارندگی کم ،تبخیر زیاد، وجود لایههاي محدود کننده در خاك و بادهاي شدید و از عوامل انسانی، چراي بیش از حد دام و بوتهکنی در گذشته، رشد شدید جمعیت و بهرهبرداري بی رویه از منابع موجود، افت آبهاي زیرزمینی و مهمتر از همه بهرهبرداري از معادن سطحی موجود به ویژه گچ را میتوان نام برد. وجود مراکز مهم اقتصادي و اجتماعی در منطقه از جمله فرودگاه بینالمللی شهید بهشتی، راهآهن ،جاده ترانزیت اصفهان به جنوب و جنوب شرق کشور ،قطب صنعتی شرق، اراضی کشاورزي و از همه مهمتر سلامت مردم اصفهان که با خطر جدي مواجه است، بر اهمیت احیا و تثبیت دشت سجزي دلالت دارد (زندي اصفهانی و همکاران ،1390). ضروري است که استفاده از آبهاي غیرمتعارف جهت احیاي این منطقه و به حداقل رساندن گسترش بیابانزایی مورد بررسی قرار گیرد. با توجه به همین ضرورت این پژوهش به بررسی اثر خاك ،پساب و لجن فاضلاب بر روي ویژگیهاي رویشی درختچه قره داغ به عنوان یک گیاه مناسب شرایط مناطق خشک و نیمه خشک میپردازد .

مواد و روش ها
موقعیت منطقه مورد مطالعه
دشت سجزي دشتی وسیع به مساحت 43000 هکتار می باشد که در 25 کیلومتري شهر اصفهان واقع شده و داراي مختصات جغرافیایی 56 51 تا  7552 طول شرقی و  2332 تا  5532 عرض شمالی است (شکل 1). بر اساس آمار ایستگاه هواشناسی شرق اصفهان، میانگین بارش سالانه منطقه 106 میلیمتر و میانگین دماي سالانه 2/15 درجه سانتیگراد است. میانگین تبخیر سالانه در منطقه 5/2200 میلیمتر میباشد. میانگین سرعت وزش باد 8 متر بر ثانیه و جهت باد



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

دیدگاهتان را بنویسید