-248609-446

نشریه حفاظت منابع آب و خاك، سال پنجم، شماره چهارم، تابستان 1395
تهیه نقشه حساسیت به زمینلغزش به منظور کنترل تخریب اراضی زراعی
(مطالعه موردي: حوزه آبخیز طالقان)
امیر اسحاقی1، حسن احمدي2، بهارك معتمدوزیري3* و عل یاکبر نظري سامانی4

دانشجوي دکتري علوم و مهندسی آبخیزداري؛ گروه آبخیزداري؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران؛ ایران
استاد؛ گروه آبخیزداري؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران؛ ایران
3*) استادیار؛ گروه آبخیزداري؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران؛ ایران
*نویسنده مسئول مکاتبات: bmvaziri@gmail.com
4) دانشیار؛ گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی؛ دانشگاه تهران؛ کرج؛ ایران

16716304656

تاریخ دریافت: 05/01/1395 تاریخ پذیرش: 14/02/1395

چکیده
زمین لغزش یکی از مهم ترین عوامل تخریب اراضی زراعی در حوزه آبخیز طالقان می باشد. زمین لغزش یکی از انواع حرکت هاي توده اي زمین است که هر ساله، موجب تخریب اراضی، تسریع فرسایش خاك و انتقال گسترده رسوبات به پشت سد طالقان می گردد. اولین گام در ارزیابی خطر و کنترل زمین لغزش، تهیه نقشه حساسیت به وقوع آن می باشد. هدف اصلی این تحقیق، تهیه نقشه حساسیت به وقوع زمین لغزش به منظور شناسایی مناطق مستعد به این پدیده و کنترل تخریب اراضی در حوزه آبخیز طالقان بوده است. بدین منظور، لایه هاي اطلاعاتی مربوط به عوامل مؤثر در وقوع زمینلغزش منطقه شامل ارتفاع از سطح دریا، زاویه شیب، جهت شیب، شکل شیب، بارندگی متوسط سالیانه، درجه حرارت متوسط سالیانه، سنگ شناسی، کاربري اراضی، تراکم پوشش گیاهی، فاصله از گسل ها، فاصله از آبراهه ها و فاصله از جادهها با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، نقشههاي توپوگرافی، تصاویر ماهواره اي و بازدیدهاي صحرایی، تهیه گردیده است. سپس با استفاده از روش آماري رگرسیون چندمتغیره، وزن عوامل مؤثر در وقوع زمین لغزش، تعیین شد و از طریق تلفیق لایه هاي اطلاعاتی مربوط به این عوامل، نقشه حساسیت به وقوع زمین لغزش، تهیه شده است. نتایج تحقیق حاکی از آن بوده است که حدود 26 درصد از اراضی حوضه، داراي حساسیت زیاد و خیلی زیاد به وقوع زمین لغزش می باشند که بخش عمده اي از این اراضی، داراي واحدهاي سنگ شناسی 2gy (متشکل از مارن هاي حاوي مواد گچی و نمکی زیاد) و کاربري اراضی دیم بوده و در فاصله کمتر از 500
متري از گسل ها، واقع شده اند.

کلید واژه ها: تخریب اراضی؛ زمی نلغزش؛ طالقان؛ نقشه حساسیت

مقدمه
تخریب اراضی، به معناي کاهش ظرفیت تولید آنها م یباشد. این پدیده، ضمن تأثیرگذاري بر نواحی وسیعی در سطح کشور، زندگی بسیاري از افراد در مناطق خشک و کویري را نیز متأثر ساخته است. تخریب اراضی، به دلایل مختلفی م یتواند رخ دهد که از جمله آنها م یتوان به مدیریت نامطلوب اراضی، سیل، فرسایش خاك و حرکتهاي توده اي، اشاره نمود .یکی از عوامل مهم تخریب اراضی کوهستانی در ایران، حرکتهاي تودهاي هستند (مهدیان، 1384).
حرکتهاي تودهاي، یکی از مهمترین بلایاي طبیعیمیباشند که باعث وارد آمدن خسارتهاي جانی و مالی سنگین میگردند. بر اساس یک برآورد، تا سال 1386، در مجموع بیش از 4900 حرکت تودهاي در ایران ثبت گردیده است که رقمی بالغ بر 126893 میلیارد ریال به کشور خسارت وارد کردهاند (مرادي و همکاران ،1391). براي کاهش خسارتهاي ناشی از وقوع حرکتهاي تودهاي، لازم است که پس از تعیین عوامل مؤثر در وقوع حرکتهاي تودهاي، اقدام به تهیه نقشه حساسیت به وقوع حرکتهاي تودهاي نمود. هدف از تهیه نقشه حساسیت به وقوع حرکتهاي تودهاي، تقسیم سطح زمین به نواحی همگن و درجهبندي آنها بر حسب میزان واقعـی یـا پتانسـیل خطر حرکت تودهاي میباشد (1984Varnes, ). با تهیه نقشه حساسیت به وقوع حرکتهاي تودهاي، میتوان مناطق حساس و داراي پتانسیل بالاي خطر را شناسایی نموده و با ارائه راهحلها و شیوههاي کنترل و مدیریت مناسب، تا حدي از وقوع حرکتهاي تودهاي جلوگیري نمود و یا از خسارتهاي ناشی از وقوع آنها کاست .
اسحاقی (1388)، در حوزه آبخیز صفارود، اقدام به
یکی از مهمترین انواع حرکتهاي تودهاي در حوزه آبخیز طالقان، زمینلغزش میباشد. در زمینلغزش، مواد دامنهاي در امتداد یک سطح گسیختگی مشخص که ممکن است یک سطح جهت یافته، یک سطح درزهدار یا یک سطح رخدار باشد، بر روي دامنه لغزیده و به سمت پایین حرکت میکنند (معتمدوزیري و همکاران ،1394). تخریب اراضی زراعی بر اثر وقوع زمینلغزش، باعث از دسترس خارج شدن خاك حاصلخیز و به تبع آن، کاهش عملکرد محصولات میگردد؛ این در حالی است که براي تشکیل یک سانتیمتر خاك، حدود 700 تا 1000 سال، زمان لازم است (مطیعی لنگرودي، 1389). بنابراین به منظور کنترل تخریب اراضی زراعی و جلوگیري از خسارتهاي مذکور ،مطالعه دقیق و علمی زمینلغزش، امري اجتنابناپذیر م یباشد.
تعیین عوامل مؤثر در وقوع حرکتهاي تودهاي و تهیه نقشه حساسیت به وقوع حرکتهاي تودهاي با استفاده از روشهاي رگرسیون چندمتغیره نمود. نتایج حاکی از این بوده است که سازند زمینشناسی، فاصله از جاده، فاصله از گسل، فاصله از آبراهه و رودخانه، ارتفاع از سطح دریا ،درجه شیب و بارندگی متوسط سالیانه، مهمترین عوامل مؤثر در وقوع حرکتهاي تودهاي در حوضه بودهاند.
مردوخ پور و معتمدوزیري (1390)، به بررسی عوامل مؤثر در وقوع حرکتهاي تودهاي حوزه آبخیز آبیدر سنندج با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره، پرداختند .نتایج تحقیق حاکی از این بود که مناطق نزدیک به جادهها، گسلها و آبراههها و مناطق داراي سازندهاي زمینشناسی محتوي سیلتسنگ، مستعدترین مناطق جهت وقوع زمین-لغزش، و مناطق نزدیک به جادهها، گسلها و آبراههها و مناطق داراي سازندهاي زمینشناسی محتوي سنگ آهک ،مستعدترین مناطق براي وقوع ریزش هستند. این در حالی است که مناطق داراي پوشش 25 تا 50 درصد جنگل ،
مناطق پایدار در مقابل هر دو نوع حرکت تودهاي میباشند.
کریمی سنگچی و همکاران( 1391)، با استفاده از روشهاي رگرسیون چندمتغیره، رگرسیون لجستیک، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و مدل ترکیب خطی وزین (WLC)، نقشه حساسیت به وقوع زمینلغزش در حوزه آبخیز چهلچاي استان گلستان را تهیه نمودند. نتایج حاکی از این بود که عوامل ارتفاع از سطح دریا، زاویه شیب، سازند زمی نشناسی، فاصله از گسل، فاصله از جاده، کاربري اراضی و میزان بارش، عوامل مؤثر در وقوع زمی ن لغزشهاي حوضه میباشند.
66939408146203

سال

پنجم

/

شماره

4
/

تابستان

سال

پنجم

/

شماره

4

/

تابستان

صفاري و همکاران( 1392)، اقدام به تهیه نقشه حساسیت به وقوع زمینلغزش در حوزه آبخیز ماربر در جنوب استان اصفهان با استفاده از رگرسیون چندمتغیره نمودند. نتایج نشان داد که مناطق حساس، در فاصله کمتر از 1500 متري از گسلها، واقع شدهاند.
خلجزاده و همکاران( 1393)، اقدام به تعیین عواملمؤثر در وقوع حرکتهاي تودهاي و تهیه نقشه حساسیت به وقوع آنها در حوزه آبخیز ملکفالیز سد کرج با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره، نمود. نتایج حاکی از آن بود که عامل حداکثر بارندگی 24 ساعته با دوره بازگشت 100 ساله، بیشترین تأثیر را در وقوع جریان، و عامل بارندگی متوسط سالیانه، بیشترین تأثیر را در وقوع ریزش داشته است .
Neuhauser و Terhorst (2007)، اقدام به بررسی عوامل مؤثر بر وقوع زمینلغزشهاي جنوب شرقی آلمان و تهیه نقشه حساسیت به وقوع زمینلغزش با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره کردند. نتایج نشان داده است که اکثر مناطق مستعد به وقوع زمینلغزش، داراي شیب بین 11 تا 26 درجه بوده و متشکل از سنگهاي آهکی، خاكهاي رسی و کوهرفتهاي سیلتی، میباشند.
Nefleslioglu و همکاران( 2008)، با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره، عوامل مؤثر در وقوع زمینلغزشها در حوزه آبخیز ایسپیر واقع در شمال شرقی ترکیه را بررسی نمودند و به این نتیجه دست یافتند که زاویه شیب، ارتفاع از سطح دریا و فاصله از جادهها، مهمترین عوامل در وقوع زمینلغزشها در منطقه مورد مطالعه میباشند.
Chang و همکاران( 2008)، اقدام به بررسی عوامل مؤثر در وقوع زمینلغزشهاي حوزه آبخیز هوشه در مرکز تایوان و تهیه نقشه حساسیت به وقوع زمی نلغزش با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره نمودند. نتایج نشان داده است که مناطق نزدیک به آبراههها، مناطق دور از خط الرأسها، مناطق واقع در جهت غربی حوزه آبخیز و مناطق داراي سازندهاي زمی نشناسی محتوي لای ههاي شیل و ماسه سنگ، حساسترین مناطق جهت وقوع زمی نلغزش ها در منطقه مورد مطالعه هستند .
Motamedvaziri و Eshaghi (2011)، با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره و تکنیکهاي سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و سنجش از دور( RS)، به ارزیابی نقش تغییر کاربري اراضی در وقوع زمینلغزشهاي حوزه آبخیز سیرا در ایران پرداختند و به این نتیجه دست یافتند که بیشترین درصد زمینلغزشها، در مناطقی به وقوع پیوسته است که داراي تغییر کاربري اراضی از جنگلی و مرتعی به مسکونی و جاده بودهاند.
Mashari-eshghabad و همکاران( 2012)، اقدام به ارزیابی عوامل مؤثر در وقوع زمینلغزشهاي حوزه آبخیز تجن در ایران و تهیه نقشه حساسیت به وقوع زمینلغزش با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره نمودند. نتایج تحقیق نشان داد که چهار عامل زاویه شیب، جهت شیب، فاصله از جادهها و بافت خاك، به ترتیب، مؤثرترین عوامل در وقوع زمینلغزشهاي حوضه میباشند.
در حوزه آبخیز طالقان، زمینلغزش از جمله فرآیندهاي دامنهاي میباشد که موجب تخریب اراضی زراعی و نیز افزایش رسوب در خروجی حوضه شده است. بنابراین هدف از تحقیق حاضر، تعیین عوامل مؤثر در وقوع زمی نلغزش هاي حوزه آبخیز طالقان و تهیه نقشه حساسیت به وقوع زمینلغزش با استفاده از روش رگرسیون چندمتغیره، به منظور شناسایی مناطق مستعد به وقوع زمینلغزش و کنترل تخریب اراضی بوده است.

مواد و روش ها
-356083842676

سال

پنجم

/
شماره

4
/

سال



قیمت: تومان

دسته بندی : منابع آب خاک

دیدگاهتان را بنویسید